गजलमा प्रयोग हुने बहरको बारेमा छोटो चर्चा – २

यसअघि नै यसै मझेरी डट कमबाट गजलका २१४ ओटा बहरको सूत्र नमूना (गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बारेमा छोटो जानकारी”) प्रकाशन भैसकेको छ । मझेरी डट कमको लेखक-सूचीभित्र प्रवेश गरेर गोर्खे साइँलोको लेख अध्ययन गर्नुहुन र यी तल दिइएका थप ४० ओटा सूत्रसमेतको अध्ययन गर्नुहोला । केही पुराना हिन्दी उर्दू र फारसीका पुस्तकहरू उपलब्ध नभएर यहाँ पनि पुरा हुन सकेको छैन । पृय पाठकवर्गले झन्झट नमानीकनै यो मझेरी डटकम हेर्दै रहेमा एकदिन अवश्य पुरा हुनेछ ।
—गोर्खे साइँलो

पूर्व प्रकाशित रचना यता: गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बारेमा छोटो जानकारी”
लेखका सबै रचनाहरू यता: गोर्खे साइँलो

बिषय प्रवेश 
घ बहरे मुतकारिबका थप बहरहरू
१, बहरे मुतकारिब मुसम्मन् अस्लम ग छन्द – विध्वङ्कमाला
सूत्र -फैलुन् + फऊलुन् + फऊलुन् + फऊलुन्
ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ
खै ! पो कताबाट आए हुसैन !
बत्ती नबल्दै उज्यालो भएछ

२, बहरे मुतकारिब मुसम्मन् अबतर
सूत्र -फाइलातुन् + फऊलुन् + फऊलुन्
ऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ
याद आयौ मलाई डहरमा
फर्कि आएँ म तिम्रो सहरमा

३, बहरे मुतकारिब मुसम्मन् महजूफ
सूत्र -मफा + फऊलुन् + फऊलुन्
।ऽ।ऽऽ।ऽ।ऽऽ
उ देउराली चढी रहेछ
यता यता नै बढी रहेछ 

ङ केही मुदाइफ बहरहरू
१, बहरे मुतकारिब मुसद्दस् सालिम मुदाइफ
सूत्र -फऊलुन् * ६ ।ऽऽ * ६
।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ
दिलैभित्रको बास तिम्रो जलाएँ भने पाप लाग्छ
तिमीबाट पाएछु माया भुलाएँ भने पाप लाग्छ

२, बहरे मुतकारिब मुसम्मन् सालिम मुदाइफ
सूत्र -फऊलुन् * ८ ।ऽऽ * ८
।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ ।ऽऽ।ऽऽ
दिलैभित्र मेरो थियो बास जस्को उनी याद आए बिहानै-बिहानै
वसन्ती छटाको सुगन्धी हवामा उनी मुस्कुराए बिहानै-बिहानै

३, बहरे मुतदारिक मुसम्मन् मक्तुअ मख्बून मुदाइफ
सूत्र -फालुन् + फइलुन् + फालुन् + फालुन् * २
ऽऽ॥ऽऽऽऽऽऽऽ॥ऽऽऽऽऽ
यो देश सबैको साझा हो यो मान र इज्जत हो हाम्रो
सबथोक यही नेपालीको यो शान र शौकत् हो हाम्रो

४, बहरे मुतदारिक मुसद्दस सालिम मुदाइफ
सूत्र -फाइलुन् * ६ ऽ।ऽ * ६
ऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽ
प्रेमको रागमा गाउने त्यो तराना भुलायौ तिमी
देशको प्रेम माया भुलायौ चित्त मेरो दुखायौ तिमी

 ५, बहरे मुतकारिब मुसद्दस् महजूफ मुदाइफ ख
सूत्र -फऊलुन् +मफा +फऊलुन् ह् २
।ऽऽ।ऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽ।ऽऽ
तिमी साथमा नहूँदा यही जिन्दगी अधूरो
कसो के गरी म बाँचौँ अहोरात्रि याद आयौ

६, बहरे मुतकारिब मुसद्दस मक्बूज अस्लम मुदाइफ!बहरे मुजास मुसम्मन् मख्बून
सूत्र -मफाइलुन् + फाइलातुन् + मफाइलुन् + फाइलातुन्
।ऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽ।ऽऽ।ऽऽ
गरेर मीठो कुरा नै सधैँ भुलायौ तिमीले
छल्यौ यही जिन्दगानी दुखी बनायौ तिमीले

७, बहरे मुतकारिब मुसद्दस् अस्लम मुदाइफ
सूत्र -मुस्तफ्इलुन् + मफ्ऊलुन् + मुस्तफ्इलुन् + मफ्ऊलुन्
ऽऽ।ऽऽऽऽऽऽ।ऽऽऽऽ
हेरी रहेछन् कर्के कस्तो जमाना आयो
आफन्तलाई बिसे्र कस्तो जमाना आयो

८, बहरे मुतदारिक मुसद्दस मख्बून मुदाइफ
सूत्र -मुतफाइलतुन्+ मुतफाइलतुन्+ मुतफाइलतुन्
॥ऽ॥ऽ॥ऽ॥ऽ॥ऽ॥ऽ
मनभित्र सधैँ नवप्रीत भर्यो तिमि जीवनमा
नवकुाज बनेर पराग छर्यो तिमि जीवनमा

चबहरे हजजका थप मुजाहिफ बहरहरू
१, बहरे हजज मुसम्मन् महजूफ छन्द – समता
सूत्र -मफाईलुन् + फऊलुन् + फऊलुन् + फऊलुन्
।ऽऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ
पुरानो घाउ फेरि बल्झेर आयो
उही सामन्तको रुप फर्केर आयो

२, बहरे हजज मुसम्मन् महजूफ छन्द – कन्दुक
सूत्र -फऊलुन् + फऊलुन् +फऊलुन् + मफाईलुन्
।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽऽ
निकै याद आएछ तिम्रो सहर आज
दिलैमा पलाएछ मीठो रहर आज

३, बहरे हजज मुसम्मन् अखरम महजूफ छन्द – चाचरीकावली
सूत्र -मफाईलुन् + मफ्ऊलात + मुस्तफ्इलुन् + फा
।ऽऽऽऽऽऽ।ऽऽ।ऽऽ
खरानी भै उड्ने रै’छ यो जिन्दगानी
सबैलाई छल्ने रै’छ यो जिन्दगानी

४, बहरे हजज मुसम्मन् अखरब महजूफ अखरम
सूत्र -मुस्तफ्इलुन् +मुफ्तइलुन् +मुस्तफ्फैलुन्
ऽऽ।ऽऽ॥ऽऽऽऽऽ
बढ्दो छ संत्रास जमाना उस्तै छ
के गर्नु खै ! आस जमाना उस्तै छ

५, बहरे हजज मुसम्मन् मक्फूफ अखरब अखरम
सूत्र -मफाईलु + मुस्तफ्इलुन् + फाइलातुन् + फा
।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽऽऽ
अझै विघ्न-बाधाहरू हर्न बाँकी छ
तिमीसङ्ग मन्का कुरा गर्न बाँकी छ

६, बहरे हजज मुसम्मन् अखरब अखरम अस्तर
सूत्र -मुस्तफ्इलुन् + मफ्ऊलात + मुस्तफ्फैलुन्
ऽऽ।ऽऽऽऽ।ऽऽऽऽ
सामन्तवादीका झेल उस्तै-उस्तै
हत्या र िहंसाका खेल उस्तै-उस्तै

७, बहरे हजज मुसम्मन् मक्बूज अखरम अखरब
सूत्र -मफाइलुन् + मफ्ऊलुन् + मफ्ऊलु + मफ्ऊलुन्
।ऽ।ऽऽऽऽऽऽ।ऽऽऽ
गरीबको झुप्डीमा दाना अझै छैन
शरीरलाई ढाक्ने नाना अझै छैन

८, बहरे हजज मुसम्मन् अखरब मक्फूफ अबतर उर्दू-फारसीको एक छन्द – रुबाई
सूत्र -मुस्तफ्इलु + मुस्तफ्इलु + मुस्तफ्फैलुन्
ऽऽ॥ऽऽ॥ऽऽऽऽ
आफ्नो घर छोडेर म अन्तै धाएँ
उन्को दिल तोडेर म अन्तै धाएँ

९, बहरे हजज मुसम्मन् मक्फूफ मरव्बून अस्तर अखरम
सूत्र -मफाईलु + मफाइलुन् + फाइलातुन् + फैलुन्
।ऽऽ।।ऽ।ऽऽ।ऽऽऽऽ
अझै आङ भरी छ है ¤ घाउ उस्तै-उस्तै
नयाँ शासकको पनि दाउ उस्तै-उस्तै

१०, बहरे हजज मुसम्मन् मक्फूफ अस्तर अखरम महजूफ
सूत्र -मफाईलु +फाइलातुन् +मुस्तफ्इलुन् +फा
।ऽऽ।ऽ।ऽऽऽऽ।ऽऽ
अझै चैन छैन मेरो दिलमा हुसैन!
कतै कोल्टिने छ फेरि  पापी जमाना

११, बहरे हजज मुसद्दस अस्तर अखरम मक्बूज
सूत्र -फाइलातुन् + मफ्ऊल + फाइलुन्
ऽ।ऽऽऽऽ।ऽ।ऽ
एक चुल्ठो बाटेर गै गयौ
पीरती नै साटेर गै गयौ ।

१२, बहरे हजज मुसद्दस अबतर अखरब महजूफ छन्द – मदलेख
सूत्र -मफ्ऊलात +फऊलुन्
ऽऽऽ।।ऽऽ
तिम्रो प्रेम नगरमा
अल्झेछू म बगरमा

१३, बहरे हजज मुसद्दस मक्बूज महजूफ अखरम
सूत्र -मफाइलुन् + मफाईलुन् + फैलुन्
।ऽ।ऽ।ऽऽऽऽऽ
पहाड हैन गौरव् हो मेरो
मधेस हैन सौरभ् हो मेरो

१४, बहरे हजज मुसद्दस् अस्तर मक्बूज
सूत्र -फाइलुन् + मफाइलुन् + फाइलुन्
ऽ।ऽ।ऽ।ऽऽ।ऽ
दुःख नै बढ्यो यही देशमा
रक्त पो बग्यो यही देशमा
छबहरे रमलका थप मुजाहिफ बहरहरू

१, बहरे रमल मुसम्मन् मक्फूफ
सूत्र -फाइलातु + फाइलातुन् + फाइलातु + फाइलातुन्
ऽ।ऽ।ऽ।ऽऽऽ।ऽ।ऽ।ऽऽ
जे थियो मसङ्ग आफ्नो ती सबै दिएर आएँ
दुःखमा सघाउनेको सम्झना लिएर आएँ

२, बहरे रमल मुसम्मन मरव्बून मक्सूर
सूत्र -फाइलातुन् + फिइलातुन् + फिइलातुन् + फइलुन्
ऽ।ऽऽ॥ऽऽ॥ऽऽ॥ऽ
आजको रात नयाँ दीप जल्यो मन्दिरमा
आत्मसम्मानसँगै शान्ति बढ्यो मन्दिरमा

३, बहरे रमल मुसम्मन् मक्फूफ मक्तुअ
सूत्र -फाइलातु +फाइलातुन् + फैलुन् +फाइलातुन्
ऽ।ऽ।ऽ।ऽऽऽऽऽ।ऽऽ
आँसुसङ्ग जिन्दगीको नाता गाँसिएछ
भाग्यमाथि बैगुनीको गाता गाँसिएछ

४, बहरे रमल मुसम्मन् मशकूल मक्कूफ महजूफ मक्तुअ
सूत्र -फिइलातु + फाइलातु + फाइलातुन् + फा
॥ऽ।ऽ।ऽ।ऽ।ऽऽऽ
गणतन्त्रको विधान लेख्न बाँकी छ
जनवादको प्रभात रोज्न बाँकी छ

५, बहरे रमल मुसम्मन् मक्तुअ
सूत्र -फाइलातुन् + फैलुन् + फाइलातुन् + फाइलातुन्
ऽ।ऽऽऽऽऽ।ऽऽऽ।ऽऽ
प्राणभन्दा प्यारो हुन्छ आफ्नो मातृभूिम
पीर-मर्कालाई हर्छ आफ्नो मातृभूिम

६, बहरे रमल मुसद्दस मक्तुअ
सूत्र -फाइलातुन् + फाइलातुन् + फैलुन्
ऽ।ऽऽऽ।ऽऽऽऽ
पीरतीको चोट खाएँ मैले
जिन्दगीमा दुःख पाएँ मैले

७, बहरे रमल मुसद्दस मरव्बून महजूफ
सूत्र -फाइलातुन् + फिइलातुन् + फाइलुन्
ऽ।ऽऽ॥ऽऽऽ।ऽ
जून झर्दा म तिमीसङ्गै थिएँ
बात गर्दा म तिमीसङ्गै थिएँ

८, बहरे रमल मुरब्बा मक्फूफ छन्द – मल्लिका!समानिका
सूत्र -फाइलातु +फाइलातु
ऽ।ऽ।ऽ।ऽ।
शान्तिको दियो जलाइ
साधना गरेँ म आज

जमुरक्कब बहरका थप मुजाहिफ बहरहरू
१, बहरे खफीफ मुसद्दस मरव्बून मक्सूर
सूत्र -फाइलातुन् + मुफाइलुन् + फिइलुन्
ऽ।ऽऽ।ऽ।ऽ॥ऽ
फूल नै हो उही र बाग उही
भृङ्ग रम्ने अझै पराग उही

२, बहरे मुजारे मुसम्मन् अखरब मरव्बून अस्तर छन्द – लक्ष्मी
सूत्र -मफ्ऊलुन् + फिइलातुन् + फाइलुन् + फिइलातुन्
ऽऽऽ॥ऽऽऽ।ऽ॥ऽऽ
भत्केको दिलमा आली लगाउन आएँ
यो संसार सबै आफ्नो बचाउन आएँ

३, बहरे मुजारे मुसम्मन् मक्बूज
सूत्र -मफाइलुन् + फाइलातुन् + फाइलातुन्
।ऽ।ऽऽ।ऽऽ।ऽ।ऽऽ।ऽऽ
लुकी-लुकी बस्नुपर्ने भएछ यो जिन्दगानी
हुरीसँगै उड्नुपर्ने भएछ यो जिन्दगानी

४, बहरे मुजारे अखरम् मरव्बून छन्द – लोला
सूत्र -मफ्ऊलुन् + फिइलातुन् + फिइलातुन्
ऽऽऽ॥ऽऽऽऽऽ॥ऽऽ
यो बस्ती र सहरमा बिग्रेको छ जमाना
मोती खोजे बगरमा बिग्रेको छ जमाना

५, बहरे करीब मुसद्दस अबतर अखरब मरव्बून छन्द – हंसरुत
सूत्र -मफ्ऊलात + फिइलातुन्
ऽऽऽ।॥ऽऽ
मायाको भल बगायौ
प्रेमीझैँ कसम खायौ

६, बहरे कलीब मुसद्दस् मक्फूफ मशकूल अबतर छन्द – भदि्रका
सूत्र -फाइलातु + फिइलातु + फा
ऽ।ऽ।॥ऽ।ऽ
नाउ चल्छ पतवारले
प्रेम गर्छ दिलदारले

७, बहरे सगीर मुसद्दस मुतव्वी मक्तुअ मरव्बून छन्द – दीपकमाला
सूत्र -मुफ्तइलुन् + फैलुन् + मफाइलुन्
ऽ।।ऽऽऽ।ऽ।ऽ
जून चुहेको रातझैँ तिमी
साउनको बसा्रतझैँ तिमी
झउर्दू-फारसी बहर र संस्कृत छन्दको तुलना

उर्दू-फारसी बहरसंस्कृत छन्द
कमुफरद बहरहरू
१, बहरे मुतकारिब मुसम्मन् सालिम — भुजङ्गप्रयात
२, बहरे मुतकारिब मुरब्बा सालिम — शङ्खनारी
३, बहरे मुतदारिक मुसम्मन् सालिम — स्रग्विणी
४, बहरे मुतदारिक मुसद्दस् सालिम — महालक्ष्मी
५, बहरे मुतदारिक मुरब्बा सालिम — विमोहा
६,  बहरे हजज मुसम्मन् सालिम — विधाता
७, बहरे हजज मुसद्दस सालिम — सिन्धु
८, बहरे हजज मुरब्बा सालिम — विजात
९, बहरे रजज मुसम्मन् सालिम — हरिगीतिका!बीभत्स
१०, बहरे रजज मुरब्बा सालिम — मधुमालती
११, बहरे रमल मुसम्मन् सालिम — माधवमालती
१२, बहरे कामिल मुसम्मन् सालिम — प्रमदानन!गीतिका
१३,  बहरे कामिल मुरब्बा सालिम — संयुता

खमुजाहिफ बहरहरू
१४, बहरे मुतकारिब मुसम्मन् महजूफ — भुजङ्गी
१५, बहरे मुतकारिब मुसम्मन् मक्बूज — मौक्तिकदाम
१६, बहरे मुतकारिब मुसद्दस मक्बूज अस्लम — वितान
१७, बहरे मुतकारिब मुरब्बा मक्बूज — मालती
१८, बहरे मुतकारिब मुसम्मन् अस्लम — विध्वङ्कमाला
१९, बहरे मुतदारिक मुसम्मन् मरव्बून — तोटक
२०, बहरे मुतदारिक मुसम्मन् मक्तुअ मरव्बून — मोटनक
२१, बहरे मुतदारिक मुसम्मन् मक्तुअ मुदाइफ ब्रह्मरुप
२२, बहरे मुतदारिक मुसम्मन् मक्तुअ मुदाइफ महजूफ — सारङ्गी
२३, बहरे मुतदारिक मुसद्दस् मक्तुअ मुदाइफ — विद्याधर
२४, बहरे मुतदारिक मुसद्दस् मक्तुअ मुदाइफ महजूफ — माला
२५, बहरे मुतदारिक मुरब्बा मक्तुअ मुदाइफ — विद्युन्माला
२६, बहरे मुतदारिक मुरब्बा मक्तुअ मुदाइफ महजूफ — शीर्षरुपक
२७, बहरे मुतदारिक मुरब्बा मख्बून — तिलका
२८, बहरे हजज मुसम्मन् महजूफ — क — दिगम्बरी
२९, बहरे हजज मुसम्मन् महजूफ — ख — समता
३०, बहरे हजज मुसम्मन् महजूफ — ग — कन्दुक
३१, बहरे हजज मुसम्मन् अखरब — सारङ
३२, बहरे हजज मुसम्मन् मक्बू — पन्चचामर

क्र.म.स.
गजल कुटेरी बिशालमार्ग नारायणगढ चितवन ।