स्वतन्त्रता

थाहा छैन मैले समाजको नजरमा सही गरें वा गलत । तर आफ्नै नजरमा भने शतप्रतिशत सही छु । यसलाई पचाउने हिम्मत सायदै कसै कसैमा होला नत्र अलच्छिना, बेश्या, दुष्ट लगायत यावत सम्बोधनले मलाई रोप्ने शब्दहरूको भण्डार नै छन् यहाँ । तै पनि मनले भन्छ जे गरें ठिकै गरें ।

भनिन्छ नि दिल र दिमागको द्द्वन्दमा सैदब दिलको आवाज सुन्नुपर्छ । त्यसैले मैले पनि मेरो मनको आवाजलाई बुलन्द पारें अन्तत्वगत्वा मेरो मनको विजय भएको छ । अनि रुढिवादी संस्कार बिरुद्धको क्रान्तिले विजय प्राप्त गरेको छ । मेरो मनको विजय भएकोछ मेरो विजय भएको छ अनि जीवन संघर्षको दौरानमा मैले फड्को मारेको छु – यो चाहे अरुले मानोस वा नमानोस । हिड्ने गोरेटोहरूको तीखा काडाँहरू छिमल्दै यहाँसम्म सुरक्षित आईपुगेको छु । यसैमा म खुसी छु । अनन्त खुसीलाई समेटन सकेको छु ।

हुन त पहिले यसमा मलाई कसैको सहयोग पाइन । तर अन्तत मलाई मेरो परिवारले सहयोग गरेकै हुन् । परिवारकै सहमतिमा मैले यति ठुलो कदम उठाएकी हुँ नत्र यो समाजको लागि चानचुने कुरा भने पक्कै थिएन । यो संस्कार बिरुद्ध बिद्रोहको कदम बढाएकी हुँ । साँच्चै भन्नुपर्दा म आफैँलाई त्यो भ्रमबाट निस्कन यतिका समय लाग्यो ।

समाजमा प्रतिष्ठित वकिलको एक्ली छोरी, धन्याढ सम्भ्रान्त परिवार म आफैँलाई धेरै समय लाग्यो । त्यसमाथि मास्टर्स सम्मको अध्ययन अनि अधिकृतसँगको विवाह । यी यस्ता जडतत्व थिए जसले मलाई हल्लिन पनि दिदैन थियो आफ्नो नितान्त व्यक्तिगत जीवनलाई । न चाहेको कुरा गर्न पाईन्थ्यो न स्वतन्त्र भैइ डुल्न । पिंजडामा थुनिएको चरी झै थियो मेरो जीवन जति नै मिष्ठान भोजन दिएपनि आखिर कैद त भएकै थिए नि ।

स्वतन्त्र चरी भएर उड्ने मेरा सारा रहरहरू त्यति बेला मर्‍यो जति बेला मलाई विवाह गर्ने मेरो लोग्नेले मप्रति अविश्वासी व्यवहारहरू देखाउन थाल्यो । सरकारी जागिरे त्यसमाथि अधिकृत लोग्नेले मलाई विवाह भएको जम्मा ५ दिन मात्रै घरमा राखेर काठामाण्डौं हुईक्याएर ल्याएका थिए । उकुस मुकुस वातावरणमा म लोग्नेको उन्मुक्त हाँसो र साथ चाहन्थे । तर सोचेभन्दा बिल्कुलै बिपरित व्यवहारहरू देखें अनि भोगे जुन एउटा शिक्षित एवं सम्भ्रान्त परिवारमा बिरलै मात्रै सुन्न पाईन्छ ।

खुसी हाँसो र साथको सट्टामा “तिमीलाई मैले मेरो परिवारको इच्छा पूरा गर्न मात्रै विवाह गरेको हुँ,” भन्ने मेरो लोग्ने सरोजको मर्महात बनाउने शब्दहरूले म घायल भएँ ।

म स्वयं कुन धरातलम उभिएकी छु भन्ने नै बिर्सन पुगेकी थिएँ । आफैँलाई कसैको अर्धाङ्गिनीको रुपमा अर्पित गरिसकेकी अवस्थामा यस्तो बिझाउने वचनवाणले म पटक पटक मरेतुल्य हुन्थें ।

“त्यसो भए म हजुरको रोजाईमा परिनछु ?” मेरो प्रश्नको जवाफमा मृदुभाषी उत्तर सुन्न लालयित मेरा कानहरू बन्द हुन्थे जब मैले सोचेभन्दा विल्कुलै फरक किसिमको जवाफ पाउँथें ।

“हेर मैले आमाको वचन राख्न मात्रै तिमीसँग विहे गरेको हुँ र मैले तिमीलाई कहिल्यै पनि आफ्नो पत्नीको दर्जामा राख्न नसक्ने कुरा पनि भन्न चाहन्छु । “तातो झिरले उनीएझै हुन्थ्यो यो मुटु उनको प्रतिउत्तरले ।

“मलाई तिमी मनपरेकी पनि त हैनौ । खासमा तिमीमा म कुनै त्यस्तो आकर्षण पाउँदिन जसले गर्दा म तिमीलाई आफ्नी श्रीमती भन्न सकुँ । त्यसमाथि मैले मन पराएकी अर्कै छ र उसको स्थान अरु कसैले लिन सक्दैन । ”

म सायद त्यस बखत विलिन हुन पुग्थें । गहिरो खाडलमा झरे झै हुन्थ्यो । आफू उभिएको धरातल एकपटक हेर्न मन लाग्थ्यो । अनि जब म उभिएको धरातल एउटा सम्भ्रान्त, शिक्षित एवं धन्याढ परिवारको हो भनेर देख्थें तब मेरा आखाँहरू खुलै रहन्थें ।

“त्यसो हुदोँ हो त पहिले नै भन्नु पर्थ्यो हजुरले । किन भन्नुभएन ? कमसेकम मेरो जीवन त नष्ट हुन्न थियो । ”

मेरा यस्ता कौतुहलताका प्रश्नहरूको उसँग रेडिमेड उत्तर हुन्थ्यो । भन्ने गर्‍थ्यो, “हामीहरूको जात नमिल्ने हुनाले मैले घरमा भन्न सकिन । फेरि घरमा पनि आफ्नै जातको बुहारी चाहिएको थियो । समाजको अगाडि धाक जमाउन र देखावटीको लागि भएपनि मैले तिमीसँग विहे गर्नै पर्‍थ्यो । “उफ्! म उनको यस्तो निच विचारसहितको अभिव्यक्तिबाट जल्थें ।

मलाई विश्वास गर्नै गाह्रो हुन्थ्यो कि मलाई कसैको ईज्जत ढाक्नको लागि मान प्रतिष्ठा कायम राख्नको लागि बलिको बोको बनाईएको थियो । म केवल उनीहरूको सजावटको साधन बन्न पुगेकी थिएँ । कुलिन घरानाको छोरीलाई भित्र्याउँदा उनीहरूको शिर समाजमा उचोँ हुने कुरामा विश्वस्त थिए । कसैको घरको ईज्जत बचाउन मेरो भावनासँग खेलिदैँ थियो । म सिर्फ मेरो लोग्ने भनाउँदोको षड्यन्त्रको शिकार भएकी थिएँ । मलाई घरपरिवारको अगाडि देखाउने दाँत बनाई अर्कैस्ंग रामरमाईलो गर्ने उनको त्यो निच सोचाईले मेरो जीवन बर्बाद पारेको थियो । घरमा मलाई मात्र पुतलीझै स्योकेशमा राखिएको थियो ।

हिंसा, भेदभाव, यस्ता कुराहरू गरिब, अशिक्षित परिवारमा मात्रै हुन्छ भन्ने मान्यतालाई धुजा धुजा पार्न म विवश हुन पुगें ।

किनकि मसँग त्यस्ता व्यवहारहरू मेरो परिवारले गर्दथ्यो जुन मैले, मेरो परिवार एवं समाजका कुनै पनि सम्पन्न र शिक्षित वर्गले सायदै सोच्थे ।

“तिमीले चुरा पोते पनि लगाउनु पर्दैन । यहाँ कसैले नि थाहा नपाओस कि तिमी मेरो श्रीमती हो भन्ने कुरा थाहा नपाओस । ” मेरो पति भनाउँदोको मुखबाट यस्ता मर्माहात र घायल बनाउने चोटिला शब्दहरूले मलाई तहसनहस पार्थ्यो ।

“यो मेरो कर्तव्य र अधिकार दुबै हो । ”

यति मात्र् भन्न सक्थे म । किनकि म उनलाई सम्मान गर्थे साथसाथै नेपाली रुढिबादी संस्कारबाट म खुद जकडिएकी थिएँ । अझ भनौ म त्यो सबै मान्न बाध्य थिएँ । पढेलेखेकी नारी भएपनि जति नै सक्षम भएपनि पुरुषको अगाडि निरिह नै बनेर रहनुपर्ने कस्तो बिडम्बना ? म त्यो बन्द कोठा भित्र रहदाँ बस्दा आजित भैसकेकी थिएँ । म बाहिर कतै काम गर्न चाहन्थे तर खै किन मलाई अनुमति दिइएन बाहिर जानलाई ।

मेरा हर ईच्छाहरूलाई मुना झै निमोठियो । मेरो आस्थाको मन्दिरमाथि लात हानियो । बाहिर निस्कन समेत बन्देज । कस्तो निरकुंशता?

वल्लो कोठा पल्लो कोठामा हाँसोले निर्बाध रुपमा स्थान लिदाँ मेरोमा चै सधै रोदनको बास हुन्थ्यो । गला सदैव अवरुद हुने । भित्र भित्रै मरेतुल्य भएर पनि बाहिर हाँस्नै पर्ने कस्तो बिडम्बना ?

हरेक दिनको शुरुवात सँगै मेरा आशाहरू जीवित हुन्थे अनि हरेक रातसँगै मर्दथें ।

म कसैको अर्धाङ्गिनी तर पाउको धुलो जतिको पनि मेरो मुल्य थिएन । जतिखेर चाह्यो त्यतिखेर खुट्टाले रौदन सक्थे । कुनै बेलामा त मरिदिउँ जस्तो लाग्ने । फेरि कुनै बेला कसो त्यो कठोर मनमा मप्रति माया नपलाउला भन्दै दिन गन्दै प्रतिक्षारत हुन थालें । तर अहं त्यो दिन कहिले पनि आएन । आयो त केवल त्यो दृश्य हेर्नुपर्ने दिन जुन दिन मेरो आखाँ अगाडि उनले पुर्व प्रेमिकालाई भोग गरेको थियो ।

एउटी नारीको लागि त्यो भन्दा अपमानजनक स्थिति कहिले हुन सक्ला ? मलाई असह्य भयो ।

म भित्र पिडाको आगो दन्कियो जसले मलाई भित्र भित्रै जलाउँदै थियो । बाहिर धुवाँ कतै नजर न आए पनि म भित्र भित्रै खास्दैँ थिएँ । सहनसीमाको चरमबिन्दुमा पुगेपछि मैले प्रतिवाद स्वरुप केही प्रश्न गरें जसको जवाफमा

“तिमी भन्दा अगाडि मेरो जीवनमा उनी आएकी थिइन यसमा कुनै हस्तक्षेप गर्ने प्रयास नगर । चुपचाप बस । “पाएँ ।

अहो! त्यसो भए मको हुँ मेरो स्थान कहाँ छ ? मेरो अस्तित्व छैन ? म यस्तै प्रश्नहरूको जालोमा जकडिन थालेको थिएँ ।

यसबाट निस्कन न मसँग कुनै उत्तर थियो न उपाय । म सामन्ती र निर्दयीपनको घेराभित्र परेकी थिएँ । माइत जादाँ आमासँग भन्न मन लाग्थ्यो । दु:खका पोका बिसाऊँ झै लाग्थ्यो । तर क्षणभरमै म त्रसिद हुन्थें । म यो घटनाको जानकारीबाट उहाँहरूमा पर्न जाने चोट, सामाजिक ईज्ज्जत प्रतिष्ठामा पर्न जाने आँचबाट भयभित हुन्थें ।

मेरा ओठ बन्द हुन्थ्यो ।

घरमा जान्थे चादबाड आउँदा । सासूलाई एकाध कुरा सुनाउन मन् लाग्थ्यो । तर कोहि मेरो कुरामा विश्वास गर्दैन थिए । आफ्नो छोराले त्यस्तो क्रुर व्यबहार देखाउने कुरामा उनीहरूलाई सहजै बिश्वस्त पार्न सकिन ।

त्यसमाथि नातावादले राम्रैसँग जरो गाडेको थियो । उल्टै मलाई आरोप लगाउँथे । पढेलेखेकी घमण्डी केटीको दर्जा पाउँथे । लोग्ने रिझाएर खान नसक्ने पुल्पुलिएकी छोरीको दर्जा दिदैँ श्रीपेच लगाईदिन्थे । मेरो दुखेसो, व्यथा बुझ्ने मलाई सान्त्वना दिने कोहि भएन । म भित्र भित्रै पाक्न थालें । क्षतबिक्षत हुन पुगें । यो आघातले मेरो मानसिक सन्तुलनमा खलबली ल्याईदियो ।

फलत: म एकहोरिन थालें । आफैँ सँग बात मार्न थालें । यसैलाई पागलपनाको संज्ञा दिइयो । । उपचार गर्नु कता हो कता माईतमा खबर पुर्‍याईयो, मलाई लिन बुबा दौडिदै आईपुग्नु भयो ।

ममा रुने कराउने क्षमता पनि लगभग सकिसकेको थियो । म दु;ख पिडा दर्द अरुलाई देखाउन चाहन्नथें जसले उनीहरूलाई पनि दु:ख होस । मैले बुबालाई आफू बुट्वल गएर बस्ने कुरा गरें । बुट्वलमा मेरो मामाघर थियो । मलाई अनुमति दिइयो । मैले आफ्ना सामानहरू सुट्केशमा प्याक गर्दै गर्दा कतै मेरो श्रीमानले “भैगो तिमी नजाऊ” भनिहाल्छ भनेर ठूलो आशा थियो ।

यी शब्दहरू सुन्न म लालायित थिए तर त्यसो भएन । केही परिवर्तन देखिएन । उही कठोर हृदयको ठ्ङ्ग उभिएको राक्षस देखें ।

एक नजर फुत्त फ्याँके फेरि । खुसीले उम्दो देखें त्यो अनुहार । कुटिल मुस्कानसहित मेरो कपडाहरू प्याक गर्न सघाउँदै पो थियो । सबै आशाहरू खरानी भयो । बाँकी रहेको अलिकति आगोको झिल्को पनि झ्वाप्पै निभ्यो । यतिका समयसम्ममा त ढुङ्गा पनि पग्लन्थ्यो होला सायद । तर त्यो ढुङ्गाभन्दा पनि साह्रो अर्कै कुनै धातुबाट बनेको मन थियो क्या रे ! अहँ, कुनै परिवर्तन थिएन । वश म कतिखेर त्याहाँबाट निस्कन्छु भनेर प्रतिक्षारत ती आखाँको भावहरू पढें ।

हाम्रो विवाह भएको ३ वर्ष पुगिसकेको थियो तर न मैले कुनै दिन म कसैको श्रीमती हुँ भन्ने आभास गर्न सकें न मेरो श्रीमान छ भन्ने सत्य नै कबुल गर्न सकें । मेरो आखाँबाट अश्रुको भेल बग्दै थियो तर त्यो निर्दयी मन ठङ्ग्रङ् कुनै भिमकय पहाड झै उभिरहेको थियो । न कुनै सहानुभूति न कुनै माया । म चुपचाप निस्किएँ ।

बुबासँगै बुट्वल पुगें । मेरो मामाको छोरी थिईन् प्रमिला । उनी कलेज जादैंथिईन् । उमेरले म भन्दा २ वर्ष कान्छी थिइन् । कलेजमा उनको धेरै साथीहरू थिए । मलाई एक्लैपनले नगाँजोस भनेर कहिले साथीकोमा लैजान्थी कहिले घरैमा बोलाउँथिइन । उनको साथीहरू पनि उतिक्कै मिजासिला अनि मिलनसार थिए ।

तीमध्ये रोशन अलिक भावुक पाराको थियो । मन्द मुस्कानले हरदम सजित रोशन मेरो जीवन भोगाइबाट जानकार थियो । हामी नजिक हुने क्रममा मैले आफ्नो परिवार माईतीसँग खोल्न नसकेका वेदनाहरू सुनाउन पुगेकी थिएँ ।

उनको मधुर वाणी र मप्रतिको अगाध स्नेहले ममा रोशन प्रति आकर्षण बढ्दै गएको महशुस गर्न थालें । नचाहदाँ नचाहदैँ म ऊप्रति आशक्त हुन पुगेकी थिएँ ।

ऊसँग बिताएकोअ हरक्षण प्यारो लाग्न थाल्यो । म सबै अतित बिर्सन चाहन्थे र भयो पनि त्यस्तै । रोशन पनि मेरो अतित जान्दा जान्दै पनि मेरो नजिक हुन मनपराउथ्यो ।

यसै क्रममा मैले सिविस भन्ने गैरसरकारी संस्थामा जागिर खाएँ । अब म आफ्नो खुट्टामा आफैँ उभिन सक्ने भएकी थिएँ । म मा एककिसिमको अदभुत् शक्ति प्रसारित थियो । मेरो हरेक कदममा रोशनको साथ रहन्थ्यो ।

म कहिलेकाहीँ रोशनको घरमा पनि जान्थें । घरमा आमा र एउटी बहिनी थिइन् । म विवाहित केटी हुँ यो थाहा पाए मलाई अस्वीकार गरिने अजङ्गको डरले मभित्र बडो बिचित्रले बास गरेको थियो ।

तर मैले सोचे भन्दा विपरित भैइदियो । मध्यमबर्गीय परिवार भए तापनि सोचाई त्यो सम्भ्रान्त परिवारकोभन्दा फराकिलो थियो रोशनको परिवारको । यहाँनेर मैले महसुस गरें धन, सम्पत्ति, ऐश, आरामले मनको सन्तुष्टि किन्न नसक्दो रहेछ ।

रोशनको आमाले दिनुभएको मायाले मलाई गलत्तै गालेको थियो । आमाको न्यानो काख पनि बिर्सन बाध्य तुल्याउने त्यो स्नेहले म लपक्क्कै भिजेको थिएँ । मलाई त्याहाँ जान आउन कहिले रोकतोक भएन । मेरो मानसिक असन्तुल पनि ठिक भैइसकेको थियो त्यो असिम माया प्रेमले । रोशन र म एक अर्कालाई स्वीकार्न आतुर थियौं ।

तर हाम्रो अगाडि ठूलै पहाड थियो । म विवाहित र कसैको अर्धाङ्गिनी थिएँ समाजको र कानुनको नजरमा त्यसैले हामीले केही समय पर्खने निर्णय गर्‍यौ । ममा आत्मविश्वास पलाएको थियो । हिम्मत बढेको थियो । म अब त्यो नारकीय जीवन बिताउन चाहन्नथें । म सिधै झापा गएँ । बुबा आमासँग सबै खुलस्त रुपमा कुरा राखें । एकछित त आमा आत्तिनुभो । बिहे गरिसकेकी छोरीले फेरि अर्कै सम्बन्ध स्थापित गर्नु गाउँसमाजको नजरमा लाजमर्दो हुने र ईज्जत धुलोमा मिसिने डरले बह्यभित हुनुभयो । बुबाको निधारमा पनि चिन्ताक रेखाहरू प्रष्टै देखें ।

मैले सारा वृतान्त सुनाएँ । मानसिक रुपले बिक्षिप्त हुनुको कारण भनें । र अब उपरान्त फेरि त्यो घरमा जानु भनेको मेरो मृत्युलाई बोलाउनु जतिकै हुने कुरा भनें ।

बुबा आमा दुबै शिक्षित हुनुहुन्थ्यो । केही बेर हच्किनुभएतापनि मेरो पीडाबोध गर्नुभयो । मेरो अनुहारमा खुसीका रङ्गहरू छर्न जुनसुकै मूल्य तिर्न पनि तयार हुनुभयो । हामीले अदालतमा गएर डिभोर्सको कागजात तयार पार्‍यौं । सूचना अघि पुगिसकेछ, घरमा तहल्का मच्चियो । घमण्डी, अलच्छिना लगायतका संज्ञा दिदै मेरो सात पुस्ताको नाम काटियो ।

डिभोर्स गरिनु उनीहरूको ईज्जतमा धक्का लाग्ने कुरा गरे । म जसरी भए पनि उनीहरूसँग जोडिएकी हुनुपर्ने रे चाहे त्यहाँ मलाई बन्धक नै किन बस्न नपरोस ।

तर हामीले केही परवाह गरेनौं । अडिग रह्र्‍यौ । निरन्तर अदालत अड्डा धायौं अनन्त हाम्रै विजय भयो । म स्वतन्त्र भएँ । मलाई जीवनभर बन्द कोठाभित्र राखेर समाजमा देखावटी ईज्जत प्रतिष्ठा कायम राख्ने मेरो लोग्ने भनाउँदोको सारा षड्यन्त्रले फेल खाएको थियो ।

म पिँजडाबाट मुक्त चरी भएकी थिएँ । मैले यो स्वतन्त्रताको लागि सामन्ती संस्कार बिरुद्धको युद्ध जितेकी थिएँ ।

रोशनसँग दोस्रो विवाह गरें । परिवारकै उपस्थितिमा मेरो दोस्रो पटक कन्यादान भएको थियो ।

भन्नेले जे पनि भन्छन् म त्यसको कुनै परवाह नै गर्दिन ।

अहिले म रोशनसँग आफ्नै छुट्टै स्वतन्त्र जीवन निर्बाधरुपले जीउँदैछु । समाजको आखाँमा अपराध मानिन्छ भने म जुनसुकै सजाय भोग्न तयार छु । मलाई समाजले के भन्लान भन्ने डर छैन मात्र मैले चाहेको जीवन पाएको छु ।

रोशन जस्तो जीवनसाथी पाएकी छु जो मलाई माया गर्छ्, सम्मान गर्छ अनि मेरा विचारहरूसँग सहमत हुन्छ ।

बिना तामाङ
काठमाण्डौं