नेपाली साहित्यमा कलम चलाएकाहरूमा धेरै सिर्जना गरेर पनि थोरै मात्र चर्चामा आएका स्रष्टाहरू प्रशस्तै छन् तर थोरै सिर्जना गरेर पनि धेरै चर्चामा आएकाहरू चाहिँ एकाध स्रष्टा मात्र देखिएका छन् । उहाँ थोरै लेख्नेहरूमध्येमै पर्नुहुन्छ र आफैँ भन्नुहुन्छ-अरूले तीसौँ सङ्ग्रह प्रकाशित गरेका छन्, मैले लेखेका त जम्माजम्मी तीस वटा कविता पनि छैनन् । मजस्तो अल्छे कविलाई पनि के सारो माया गरेका ।
हो, कवि वैरागी काइँला आफूले आफैँलाई अल्छे भन्नुहुन्छ तर नेपाली साहित्यमा थोरै लेखेर पनि चर्चित बन्ने र वरिष्ठहरूको पङ्क्तिमा अब्बल ठहरिनेमा सम्भवतः उहाँको अर्को जोडा छैन भन्दा पनि हुन्छ । वि.सं. १९९६ साल साउन २५ गते पाँचथर जिल्लाको सारताप गाउँमा जन्मिनुभएका तिलविक्रम नेम्बाङ आफ्नो नाम, थर छोडेर वैरागी काइँला हुँदाको स्मरण गर्दै भन्नुहुन्छ- म आठ भाइमध्येको काइँलो हुँ । त्यतिबेला धेरैले आफ्नो वास्तविक नामभन्दा भिन्न नामले लेख्ने गर्दथे । मैले पनि अरू साहित्यकारहरूको देखासिकी गर्दै जन्मको काइँलोसँग वैरागी जोडेको हुँ । अरू त्यस्तो ठूलो कारण नभए पनि अरूभन्दा भिन्न देखिनलाई त्यसो गरिएको लेखकीय चलनमा म पनि जोडिएको हुँ, साँच्चै भनौँ भने त यही नाम यो फाप्यो मलाई ।
वि.सं. २०६२-०६३ को राष्ट्रिय जनआन्दोलनमा स्रष्टाहरूको नेतृत्वकर्ताका रूपमा उहाँ अग्रपङ्क्तिमा उभिनुभयो । राजनीतिक मोर्चाका बलबहादुर राई जस्तै साहित्यिक मोर्चाका वैरागी काइँला पनि नेतृत्वमा खरो उत्रिनुभयो । आन्दोलनको स्मरण गर्दै उहाँ भन्नुहुन्छ- विश्वमा जनताले जितेका इतिहास धेरै छन्, हामीले पनि बनाएका छौँ । जनता एक भएपछि कसको पो के लाग्दोरहेछ ।
कुर्सीका लागि मरिहत्ते गर्ने, आफू मात्र ठीक अरू सबै बेठीक भन्ने हाम्रो राष्ट्रिय रोग नै भइसकेको छ । वैरागी काइँला यो रोगबाट अलग रहेको नाम त हुँदै हो र पनि ‘म सक्दिन, बूढो भएँ, कान सुन्दिन, आँखा कम देख्छु, बिमारी छु’ भन्दा पनि स्रष्टाहरूको उच्चथलो नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानको कुलपतिजस्तो गरिमामय जिम्मेवारीमा पुर्याइनु भएकोमा आफूलाई भाग्यमानी र सबैले मन पराएको व्यक्ति रहेछु भन्नुहुन्छ । यसभन्दा पहिले पनि दुई पटक सदस्यको जिम्मेवारी पाएर बटुलेको अनुभवले उहाँलाई नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्न सघाएको उहाँको अनुभव छ । आफ्नो नेतृत्वको प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा राम्रा कामको सुरुआत भएको छ भन्दै उहाँ कार्यशैलीका सम्बन्धमा भन्नुहुन्छ- अधिकार एक्लैले लिन चाहेन भने सहकार्यको काम राम्रो हुन्छ । अहिले बाँडेर काम गरेका छौँ । सल्लाह र सहमतिमा चल्दा नराम्रो काम त पक्कै हुँदैन । ठूला कार्यक्रमहरू र नीतिगत निर्णयहरू छलफलबाट तय गर्छौँ । प्रज्ञालाई सबैको साझा हो भन्ने बुझाउनलाई सङ्गोष्ठीहरू गरिरहेका छौँ । यहाँ त भइहाल्यो, झापा, सुनसरी, जनकपुर, बारा, तौलिहवा, पाँचथर, तनहूँलगायतका ठाउँहरूमा पुगेर स्थानीयको सहभागितामा छलफल-गोष्ठीहरू गर्यौँ । यो क्रमलाई निरन्तरता दिन्छौँ । हामी ठूलाठूला परियोजनाभन्दा पनि मझौला परियोजनातिर लागेका छौँ । ठूला कामलाई आर्थिक अभाव र विज्ञहरूको खाँचो पनि छ । हामीकहाँ सरकारी र गैरसरकारी सङ्घ-सँस्थाहरूले बानी बिगारेका विज्ञहरू छन् । थोरैमा काम गर्न चाहँदैनन् र धेरै दिन सकिँदैन । हाम्रो अहिलेको जोड भनेको १०२ जातजातिका भाषा-सँस्कृतिको अध्ययन, सँवर्द्धन र सँरक्षणको अभियानमा छ । वर्णमाला निर्धारण गराइदिने, साहित्यलेखनमा अग्रसर गराउने, लोपोन्मुख भाषालाई सघाएर सँरक्षण गर्ने, कोश-व्याकरण निर्धारणमा सघाउने कार्यमा प्रज्ञालाई अग्रसर बनाउँछौँ । मूल कुरा- सबै भाषाभाषी र जातजातिको साझा प्रज्ञाप्रतिष्ठान हो भन्ने बुझाउनु हाम्रो उद्देश्य हो । साँस्कृतिक रूपान्तरणमा जाँदा यो हुनैपर्छ ।
नेपालीभाषामा सरलीकरणका नाममा व्यक्तिपिच्छेका नियम ल्याएर भाषिक अपचलन भइरहेको अवस्थामा प्रज्ञाप्रतिष्ठानले यसलाई टुङ्गोमा पुर्याएर मानक व्याकरण र शब्दकोश तयार पार्नेक्रममा अभियान थालेको वैरागी काइँलाले बताउनुभयो । यसै सन्दर्भमा तीन दिने ‘नेपालीभाषा सङ्गोष्ठी’ सम्पन्न गरेर अवधारणाापत्र तयार पारेको र प्रज्ञाबाट प्रकाशित भएको शब्दकोशलाई अब यसै अनुरूप परिमार्जन गरिने कामको थालनी गरिएकोले आफ्नै कार्यकालमा परिमार्जित शब्दकोश ल्याउने दृढता व्यक्त गर्नुभयो ।
प्रज्ञाप्रतिष्ठानबाट प्रदान गरिने धेरै पुरस्कारहरू थिए । तिनीहरूको नाम धेरैको त राजा र राजपरिवारसँग जोडिएकोले पनि प्रदान गर्न सकिएको छैन तर राष्ट्रिय विभूतिसँग जोडिएका पनि एउटै घानमा परेका छन् । नाम परिवर्तन गर्ने सम्बन्धमा प्रज्ञाप्रतिष्ठानले छलफल चलाएको छ । यस सम्बन्धमा के हुँदैछ ? कुलपति काइँला भन्नुहुन्छ- टुङ्गोमा पुग्न बाँकी छ । विवाद र अबगाल हामी मात्रै बोक्ने पक्षमा छैनौँ । नयाँ इतिहास बनाउन पुरानो जति सबै भत्काउनै पर्छ भन्ने होइन । सबैको राय-सल्लाह लिएर काम गर्छौँ । सय जना जति विज्ञ-विद्वानहरूको राय-सुझाव लिएका छौँ, अझै धेरैका लिन्छौँ । सबैलाई मान्य हुनेगरी टुङ्गोमा पुग्छौँ । बरू एक वर्ष ढिलो हुँदा के बिग्रन्छ र !
उहाँ आफूलाई हिजो पनि र आज पनि महत्त्वाकाङ्क्षाविहीन मान्छे भएको स्वीकार्नुहुन्छ । आफ्ना इच्छा र महत्त्वाकाङ्क्षाले नभई वाध्यताले पदीय जिम्मेवारीमा आएको भए पनि नेतृत्वदायी भूमिकामा आफू सक्षम हुन र खरो उत्रिनका लागि सबैलाई समेटेर हिँड्ने उहाँको मूल ध्येय छ । भन्नुहुन्छ-हामी एघार जना फुटबल मैदानमा छौँ । कहिले गोल हुन्छ, कहिले पोस्टमा ठोक्किन्छ । यत्ति हो कि नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानलाई सबै जातजाति र भाषाभाषीको हो भन्ने बनाउन सकेँ भने म सफल भएको मान्नेछु र यसलाई ठूलो उपलब्धि मानेर आफ्नो टाउकोमा ‘सिउर’ बढेको ठान्नेछु ।
जो कोहीलाई पनि आफ्नो मूल्याङ्कन आफैँ गर्न असजिलो त हुन्छ नै तर वैरागी काइँला असिजलो मान्नुहुन्न । ”म आफ्नो मूल्याङ्कन आफैँ गर्दा हातमा त केही पनि भेट्दिन । अरूले तीसौँ सङ्ग्रह निकालेका छन्, मेरो त वि.सं. २०३१ सालमा प्रकाशित ‘वैरागी काइँलाका कविताहरू’ र लिम्बू जातिमा कोखपूजा नै प्रमुख हुन् । मेरो उमेरकाले पुर्याएको साहित्यिक योगदान र बौद्धिक क्षमताका तुलनामा म आफूलाई दाँज्दा आफूमा खालीखाली पाउँछु । कवि भएर पाएको सद्भाव र प्रेमकै कारण विभिन्न भूमिका खेल्न ठाउँ प्रदान गरेको छ ।”
आफ्नो लेखनका सम्बन्धमा उहाँ भन्नुहुन्छ-“मेरो लेखन हिजो पनि घाटमै पुगेको अवस्थामा थियो । अब त चितामै चढिसक्यो भने हुन्छ । चार/पाँच वर्षअघि तीन वटा कविता लेखेथेँ । ३५/३६ वर्ष अघिको अधूरो कविता पनि पूरा गर्न सकिरहेको छैन । लिम्बू जातिका सँस्कृतिका खोजीनीतिका कुराहरू पनि सङ्कलन गर्न थालेको थिएँ । त्यसलाई पनि सकाउन पाएको छैन । वि.सं. २०६३ सालमा निक्कै बिरामी परेँ । तङ्ग्रिएर आराम गरिरहेको बेलामा ‘माली गाउँमा चितुवा’ शीर्षकमा कविता लेखेपछि वि.सँ. २०६४-६५ मा अरू दुई कविता लेखेँ । त्यसपछि चाहिँ लेखेकै छैन । त्यो ३२ वर्ष अघिको कविता दुई सय लाइनको होला । तेस्रो आयाम निकालेपछि आएको परिवर्तनले प्रभाव पारेर थाती रहेको थियो, रहेकोरहेकै छ । त्यतिबेला आफू केटौले नै थिएँ । विचार भन्ने हरेक क्षण परिवर्तन भइरहने कुरा हो । जीवन र जगत्लाई हेर्ने, बदलिने परिस्थितिले असर गरेर थालिएका सिर्जनाहरू रोकिँदारहेछन् । खै, त्यो कविताले पूर्णता पाउने हो, होइन, आफैँ अनिश्चयमा छु ।”
एक समयमा नेपाली साहित्यमा वाद-आयाम-आन्दोलनहरूको चर्चा र अभियान व्यापक नै थियो । अझै पनि एकाध त्यस्ता अभियानहरू जन्माइन्छन्, चलाइन्छन् अनि त्यसै हराउँछन् । इन्द्रबहादुर राई, ईश्वरवल्लभ र वैरागी काइँला त्रयले प्रारम्भ गरेको ‘तेस्रो आयाम’ ले तत्कालमा निक्कै चर्चा र प्रभाव पारेको थियो । पछिल्लो समयमा आएर निष्क्रियझैँ देखिएको तेस्रो आयामका एक स्रष्टा ईश्वरवल्लभको निधन भइसकेको छ । अर्का स्रष्टा इन्द्रबहादुर राई बाहिरै हुनुहुन्छ । वैरागी काइँला यहाँ एक्लै पर्नुभएको छ । अब तेस्रो आयामको अन्त्य नै भएको हो कि भन्नेहरू धेरै छन् । वैरागी काइँला चाहिँ के भन्नुहुन्छ त ?
“कुन चिजको अन्त्य हुन्छ भनेर भन्न सकिँदैन । विश्राम वा स्थगित हुन सक्छ । साँच्चै भनौँ त वि.सं. २०३० सालयता मैले कुनै किसिमका रचनात्मक काम गरेकै छैन । म चिन्तक थिइनँ र छैन पनि । तेस्रो आयाममा इन्द्रबहादुर राई हो प्रमुख अभियान्ता र नेतृत्वकर्ता । उहाँ हाम्रो नेतृत्वकर्ता हुनुहुन्थ्यो भन्दा मलाई कुनै किसिमको हीनताबोध हुँदैन । ईश्वरवल्लभ पनि लेखनमा अन्तिमसम्मै सक्रिय भइरहनुभयो । सबै सोचिएका कुरा पूरा हुँदैनन् । तेस्रो आयामले देखेको, जानेको र आँटेको सबै कहाँ पुगेको छ र ? इन्द्रदाइले अघि बढाउनुभएको छ । मेरो सोचाइमा त एउटै विचारमा टासिइरहनु पनि गतिशिलता होइन । समातेका कति विचार लिएर, कति विचार चुँडालेर पनि फ्याँकिन्छ । समय अनुसार गरेको चिन्तन-मननले प्रभाव पार्दछ । इन्द्रदाइले तेस्रो आयामलाई नै परिमार्जन गरेर लीलालेखनमा लगाउनुभएको हो । मेरो विचारमा तेस्रो आयामको अन्त्य होइन, बरू मेरो लेखनमा चाहिँ कविको अन्त्य भएको हुनसक्छ । भनिहालेँ नि मेरो लेखनघाटमा पुगिसकेकै हो, अब त चितामै चढ्यो भन्दा हुन्छ । यसो भनेर केही लेख्दै लेखिनँ भनेको चाहिँ होइन । लेखिनँ भन्दाभन्दै पनि वि.सं. २०४६-०६६ को बीचमा सयभन्दा बढी लेखहरू लेखेँ हुँला तर मलाई कवि भनिदिने पाठक, समालोचकले मेरो यो पक्षलाई हेर्दै हेरिदिएनन् र कवि काइँलालाई मात्र खोजे । त्यसो गर्नु त राम्रै होला । पाठक-समालोचकमा स्थापित गरेको पनि कविताले नै हो तर कविता कम लेखेको अवस्थामा पनि म भित्रको ऊर्जालाई मर्न चाहिँ दिइनँ र यहाँसम्म आइपुगेँ । मेरो तुलनामा मेरा समकालीनहरू धेरै जाँगरिला छन् । लेखनमा उनीहरूभन्दा म धेरै पछि छोडिएको छु ।”
उहाँलाई कविताले नै हो नेपाली साहित्यमा भित्र्याएको र यो उचाइमा पुर्याएर स्थापित गराएको पनि । ‘थोरै सावाँको धेरै व्याज पाउने कवि’ भन्दा मैले चित्त दुखाउनुपर्ने कारण छैन भन्दै उहाँलाई स्वीकारिदिँदा धेरैका टीका-टिप्पणीहरूको भारी सहजै बोकिदिएझैँ लाग्यो उहाँले । उहाँले मन नपराउने त सायदै होलान् तर ‘वैरागी काइँला नेपाली साहित्यको मूलधारबाट अलग्गिएर जातीय सँस्कृतिमा सीमित भइसके’ भन्नेहरू चाहिँ धेरै छन् । यस सम्बन्धमा उहाँको धारणा चाहिँ यस्तो छ- हो, मैले पनि सुनेको छु, केहीकेहीले त्यसो भन्दैछन् तर जसले त्यसो भनिरहेका छन्, तिनीहरूले आफूलाई म नेपाली हुँ भन्न छोडिदिए हुन्छ । नेपाली साहित्यको मूलधार भनेको के हो ? सबैभन्दा पहिला यो नै स्पष्ट पार्नुपर्छ । हाम्रो मुलुक किन गरिबी, अशिक्षा र अस्थिरतातिर धकेलियो ? यसलाई केलाउनु पर्छ । मैले जुन खस नेपालीभाषामा कविता लेखेँ, के त्यही मात्रै नेपाली मूलधार हो त ? हाम्रो मातृभाषाको अस्तित्व के ? यो मुलुकको पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरण गर्नु अगाडिको भौगोलिक अवस्था इतिहासका हरेक विद्यार्थीलाई थाहा छ । बाइसे, चौबीसे, उपत्यका, लिम्बुवान, किराँत, मगरात सबैलाई मिलाएपछि ती जातजाति के भए ? अराष्ट्रिय ? अनेपाली ? कसलाई के साँघुरो भयो ? यसको स्पष्ट उत्तर खोज्नु आवश्यक छ । भाषामा किन एकाधिपत्य ? गणतान्त्रिक आन्दोलनमा उठेका आवाज के हुन् ? तराई-मधेसको आन्दोलन के हो ? नेवारीभाषाको पहिलेको अवस्था कस्तो थियो ? धेरै प्रश्नहरूलाई केलाएर त्यसो भन्नेहरूले उत्तर खोज्नैपर्छ । नेपालको राष्ट्रियता बलियो बनाउनलाई पनि यो आवश्यक छ । जाति विशेषको भाषा, सँस्कृति, साहित्य भनेर छुट्याउन हुँदैन । मुलुकमा स्थापित गणतान्त्रिक गुणमा, लोकतान्त्रिक परिपाटी अनुसार समावेशीकरणलाई बलियो बनाउनुपर्छ । यी सबैलाई राज्यले स्वीकार गरिसकेको छ अब । प्रज्ञाप्रतिष्ठानका ऐनहरूको तर्जुमा हुँदा नै प्रस्तावनामा नेपालका भाषा तथा साहित्य भनेर उल्लेख गरिएको छ । उत्पत्तिका भाषालाई जोड दिइएको छ । दृष्टि साँघुरो र सङ्कुचित पारेर विभेदको व्यवहार गर्नु हुँदैन । सबै जातजातिका भाषा, सँस्कृति, साहित्य साझा हुन् । हिन्दू धर्म-सँस्कृति र नेपाली खस भाषा मात्र यहाँको अब्बल हो, अरू केही होइनन् भन्नु सोह्रै आना गलत हो । अहिलेको मूल असन्तोष पनि यही हो ।
म सबैलाई विनम्र अनुरोध गर्छु, नेपाली सँस्कृतिको अध्ययन गर्दा मुलुकका सबै जातजातिको सँस्कृति, भाषा र रहनसहनको अध्ययन गर्नैपर्छ विद्वानहरूले । साझा सँस्कृतिलाई साझा र अभिन्न मानेपछि मात्र साझा नेपाली बन्दछ । सबैका सबै नेपाली हुन्, एउटैले देशको विरासत धान्न सक्दैन । कसैले केही छान्ला, कसैले केही । यस्तो आरोप लगाउनु चाहिँ अर्काको सँस्कृतिमा असहिष्णु विचार राख्नेहरूको, असहयोगीहरूको बिना विश्लेषणको आरोप हो । यस्ता कुविचार नत्यागेसम्म ९२ भन्दा बढी भाषा र १०२ जातजातिको मर्म समेटिदैन । नेपाललाई बलियो बनाउन सहिष्णुता र सद्भावको आवश्यकता छ । ‘सबैको नेपाल, हाम्रो नेपाल’ भनौँ, यही नै बसुधैवकुटुम्बकम् हो । मेरो नेतृत्वको प्रज्ञाप्रतिष्ठानले आफ्नो कार्य क्षेत्रभित्र रहेर यसमा सक्दो प्रयास गर्छ र सफल हुन सकेँ भने म आफैँले आफ्नो टाउकोमा सिउर लाउँछु भनेको हुँ मैले तपाईँलाई ।
पदीय जिम्मेवारीले मान्छेको दैनिक जीवनयापनमा असर गर्छ । नियमितका कामधन्दा र सोचाइबाट विमुख पनि बनाउँछ धेरैलाई । तपाईँलाई चाहिँ कसो भइरहेको छ नि भनेर पनि सोधेथेँ-
यसभन्दा अघि कुनै पनि सार्वजनिक ढङ्गको जिम्मेवारी लिएको थिइनँ । सदस्य मात्र हुँदा सोझै उत्तरदायित्व वहन गर्नुपर्दैनथ्यो तर यसपटक चाहिँ सँस्थाको समृद्धिको जिम्मेवारी मेरो नेतृत्वसँग गाँसिएको छ । आफ्नो व्यवस्थापकीय क्षमता र दक्षतामा पनि शङ्का छ तर म एक्लो होइन-कर्मचारी, परिषद्, सभा, त्यतिले मात्र नभएर बाहिरका विद्वान-शुभचिन्तक छन् ।
मुलुकको प्राज्ञिक क्षेत्रलाई गतिमान बनाउन सबैसँग मिलेर सामूहिक निर्णयमा प्रभावकारी भूमिका खेल्नेछु । उहाँले भारत, चीन, हङकङ, अमेरिका, बेलायत, सिँगापुरलगायतका देशहरूको भ्रमण गर्ने अवसर यसअघि नै पाइसक्नुभएको छ ।
उहाँले पाएका पुरस्कार, सम्मान, अभिनन्दनको गणना गर्नुभन्दा पनि उहाँको आफ्नै टिप्पणीलाई उल्लेख गर्न महत्त्वपूर्ण होला- होइन हो, त्यति थोरै लेखेको म जस्तो अल्छेलाई पनि के विधि माया गरेका !
मान्छेको जीवनमा सुख-दुःखका क्षण त आइरहन्छन् तर सुखले कहिल्यै पुग्दैन र दुःखले पनि मारिहाल्दैन भन्नु हुने वैरागी काइँला सहयात्री ईश्वरवल्लभको निधनले चाहिँ साहित्यिक साथी गुमाएर आफ्नै जीवनले पनि झस्काएको बताउनुहुन्छ ।
अग्रजपुस्ताको रूपमा पछिल्लो पुस्ताका सिर्जनालाई कत्तिको पढ्नुभएको छ नि ? साँच्चै भन्दा म लेख्न मात्र होइन पढ्नलाई पनि अल्छे नै हुँ तर पनि पढिरहेकै छु । नयाँनयाँ कुरामा दृष्टि पुर्याउनेहरूले लेखनमा नयाँपन दिइरहेकै छन् । देश, जनता, भूगोल बुझेर लेख्नेहरूका रचना राम्रा छन् । मूलधारका मठाधीश समालोचकहरूको आँखामा नपरेका धेरै साहित्यकार छन् । आशावादी छ यो पुस्ता तर यथार्थमा चाहिँ म थोरै पढ्नेमा पर्छु ।
मधुपर्क २०६७ फागुन
गोविन्द गोठाले विशेष