गोठाले बालाई दस दिन पैले भेट्दा…..

मझपच्छियूँ सल्यानको त्रिभुवन माविमा ७ कक्षामा ‘म जुजुमान’ कथा पढियो । उतिबेलै लाग्याथ्यो-‘यति मज्जाको कथा लेख्ने गोविन्दबहादुर गोठालेलाई काठमाडौं पुगेँ यदि कहिल्यै भने जरुर भेट्नेछु ।’ बीए पैलो वर्षको जाँच दिन मात्रै काठमाडौँ छिरियो जिन्दगीमा पैलोचोटि । उता हुँदा केके न गर्छु भनी सोचेको त काठमाडौँमा कहाँ पो सकिँदो रै’छ र, हातमुख जोर्नै चटारो जहिल्यै । त्रि-चन्द्रबाट बीए पास भएँ । एमए कीर्तिपुरमा पढ्ने रहर भए पनि अनेकौँ कारणले गर्दा त्रि-चन्द्र कलेजमा पढ्ने भइयो । नेपाली स्नातकोत्तर कार्यक्रमको वाषिर्क साहित्यिक जर्नल ‘आकुञ्चन’को सम्पादनको जिम्मा मैले नै पाएँ । सोचँे- ‘अब केही नयाँ र स्मरणीय खुराक त पस्किनै पर्यो, के गर्ने होला त ?’ गोडा चारेक दिन सोच्ोपछि साथीहरूसित प्रस्ताव गरेँ, ‘नेपाली साहित्यका केन्द्रीय प्रतिभा महानायक महाकवि देवकोटा सय वर्ष पुगेकै बेला उनीसित प्राध्यापकीय र सिर्जनशील साइनो गाँसिएको ऐतिहासिक कलेजमा पढ्न पाइएको छ । त्यसैले यस वर्षको जर्नललाई देवकोटा विशेष बनाउने र, उहाँका समकक्षी पाँच जना विधानायकहरू-९२ वर्षका डायमनशमशेर राणा, ९१ वर्षका माधवप्रसाद घिमिरे, ८८ वर्षका गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’, ८५ वर्षका कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान र ८० वर्षका कमल दीक्षितसित अनौपचारिक गफ गरी निवार्ता छाप्ने । उहाँहरूकै हातबाट एकेडेमीमा विमोचन गर्ने । साथै, उहाँहरूलाई क्रमशः उपन्यासशमशेर, कविताप्रसाद, नाटकबहादुर, निबन्धचन्द्र र साहित्यिक सँस्थामणिका रूपमा सम्मान गर्ने एकैथलोमा । यसो गर्दा जर्नल निकाल्दा लागेको केही खर्च पनि उठ्छ र, उहाँहरूलाई सम्मान गर्न पनि पाइन्छ ।’ प्रस्ताव सर्वसम्मत स्वीकृत हुन एक छिन पनि लागेन ।

वि.सं. २०६६ साल कात्तिक २५ गते फोनविनै सोध्दैपुछ्दै गोठालेबाको निवासमा पुगियो । उहिल्यैदेखिको सपना पूरा भो केही हदसम्म । समय मिलाइयो भोलि कुरा गर्न आउने गरी बल्लतल्ल । इन्द्रीयहरू निस्क्रियजस्तै भइसकेकाले कुरा बुझाउनभन्दा हाम्लाई बुझ्न पो गारो । किनकि यी बा त आफैँ पनि मनको अध्ययन गर्न सिपालु अक्षरकार हुन् नि त । भोलिपल्ट २६ गते सहपाठी शेखर र म फेरि पुग्यौँ प्रश्नका पुन्तुरासहित बाकोमा । चार घण्टासम्म बासित मौन र नाटकीय वार्ता भो । (निवार्ता आकुञ्चनमा छापिएकाले यो प्रसङ्ग यत्ति नै) । २०६६ फागुन ५ गते प्रज्ञा भवनमा आकुञ्चनको विमोचन गर्यौँ । वार्ता गरिएका सबै विधानायक आउनुभो तर नाटकबा आउन सक्नुभएन । सुपुत्र उमेशबहादुर मल्लले ‘नाटकबहादुर’को अभिनन्दन ग्रहण गर्नुभो । बाबुको अस्वस्थताबारे केही बोल्नु पनि भयो ।

वि.सं. २०६७ मङ्सिर १ देखि २१ सम्म राजधानीको आरोहण गुरुकुलमा देशविदेशका नाटक देखाइँदै थियो काठमाडौँ अन्तर्राष्ट्रिय नाटक महोत्सवका नाममा । साथी शैलेश पोख्रेल र म नाटक हेर्न पुगेका थियौँ । गुरुकुलको प्राङ्गणमा रहेको एउटा भव्य मूर्तिले मगजमा क्लिक गर्यो । त्यहाँ थियो, यिनै गोठालेबाको भव्य र स्वाभिमानी मूर्ति । सोचेँ, जीवितै अवस्थामा आरोहणले सम्झनु कति राम्रो ! कति राम्रो सम्मान ! यो मूर्ति र घरमै थला परेका गोठालेबामा खासै फरक पनि त कहाँ छ र ? देशविदेशका नाटक भव्य मञ्चन भइरहेका बेला गोठालेबा स्वास्थ्यका कारण बेखबर छन् । एकपटक फेरि भेट्नुपर्यो र लेख्नुपर्यो-‘गुरुकुलमा रहेका र रविभवनमा रहेका गाठालेमा क्यै फरक छैन ।’ भेट्न त भेटेँ तर, इन्द्रीयहरू निस्क्रिय भएका कारण वार्तालाई अगिल्लो वर्षजस्ता प्रश्नोत्तर शैलीमा लेख्ने चाहना हुँदाहुँदै सम्भव भएन । नाटककारसितको वार्ता नाटकीय र मौन भयो । जिउँदै छँदा वार्ता छाप्ने रहर हुँदाहुँदै १० दिनपछि त खबर आयो गोठाले रहनुभएन । मैले भेटेको भोलिपल्टै उहाँ अस्पताल भर्ना हुनुभएछ कहिल्यै घर नफर्किने गरी ।

वि.सं. २०६७ मङ्सिर १५ गतेको बुधबार हामीले नाटक हेर्यौँ । नाटक हेर्न हामी गुरुकुल हैन, रविभवन पुग्यौँ । पर्दा खुलेन । हामीले नै ढक्कढक्यायौँ । अब खुल्यो । नायक देखियो । ऊ रङ्गमञ्चमा हैन । बाक्लो र न्यानो ओछ्यान पसारिएको खाटमा थियो । दुइटै गोडा भुइँमा टेकाइएको थियो । साँच्चै भनूँ, छुवाएको थियो । तालु पूरै खुइलेको थियो । चिल्लो तालु र अनुहारभरि नै कालाकाला कोठी छपक्कै थिए । राताराता सुन्निएकाजस्ता आँखा पिलपिल थिए । टाटेपाटे ऊनी कमिजले जीउ ढाकेको थियो । पुक्क उक्सेकाजस्ता गाला झोल्लिएका थिए । सेता र काला बराबर हुँदा हुन् दारी लामा र झुसिल्ला । माथिल्लो ओठ, अहँ पटक्कै देख्दै देखिएन, तल्लो ओठले च्यापेको च्याप्यै ।

साथी सच्युतराज र म खासमा नाटक हेर्न आका । यसलाई अभिनय हेर्न र सुन्न आका भने पनि हुन्छ तर अहँ, उसले अभिनय त पटक्कै गरेन । वाचिक (बोलेर) त के हाउभाउ अभिनयसमेत गरेन उसले । हामीले कत्ति अनुरोध गर्यौँ-‘गोठालेबा ! अलिकति भएनि गर्दिनपर्यो ।’ उसले सुन्दै सुनेन रे । सुने पनि बुझेन रे । बुझे पनि सक्दैन रे । सके पनि अब गर्दैन रे । गरे पनि हेर्दिने र सुन्दिने को छ र ? किन गरोस् । उसले गर्नु जति नाटक सबै गरिसक्यो रे । भन्छन् नि, ‘जीवन एक नाटक हो । सँसार एक नाट्यशाला हो । हरेक मान्छे एक अभिनय हो ।’ यस्तैयस्तै अरू पनि कतिकति । उही दृश्य, उही नायक, उही अभिनय, उही नाटक, सबथोक उही ! हामीले हेर्यौँ-सात/आठ वर्षदेखि निरन्तर मञ्चन भइरहेको विश्व रेकर्डवाला सबैभन्दा लामो संवाद दर्शकविहीन नाटक !

जिज्ञासाका आशा धेरै थिए । प्रश्नका पेटारा थुप्रै थिए तर के गर्ने ? नायक सुन्न, बोल्न, हिँड्न, देख्न, सम्झन सक्तैन । इन्द्रीयहरू निष्क्रिय छन् । सोचेँ, मनोवैज्ञाजिक लेखक हुन्, यस्तै कुरा गर्नु पर्यो । नायकले त हाम्रा प्रश्न सजिलै बुझ्ला रे तर के हामी उसको इन्द्रीयइतर अभिनय बुझम्ला र ? अहँ, बुझ्ने छाँटकाँट रौँजत्ति पनि छैन हामीमा । गोठालेबाको रातदिन स्नेही गोठालो गर्दैआएकी बुहारी रश्मिलाले भनेको त कहिलेकाहीँ क्यैक्यै कुरा सम्झनु पनि हुन्छ रे । जेठी बुहारी सरलाले भनिन्- ‘अस्ति मात्रै हामी भोजमा गएर आएपछि त केके खायौ, कोको थिए भनेर पनि सोध्नुभो ।’ पुख्यौर्ँली थलो गणबहाल छोडेर यिनी अहिले छोरा उमेशसित रविभवनमा बस्दै आएका रैछन् । पोहोर साल असोज ६ गते दौलतविक्रम विष्ट आख्यान सम्मान ग्रहण गर्न गएपछि बा कतै गाका छैनन् रे । गत वर्ष फागुनमा त्रि-चन्द्रका विद्यार्थीहरूले प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा बालाई ‘नाटकबहादुर गोठाले’ भनी गरेको अभिनन्दनमा छोरा उमेश गए । कुलपति बैरागी काइँला मुख्य अतिथि भएको कार्यक्रममा छोरा उमेशले बाको स्वास्थ्य कमजोर भएकाले आफू आउनु परेको भनी भाषण पनि गरे । यति भन्दाभन्दै पनि राज्यबाट त परैको कुरा लेखक, पत्रकार, साहित्यकार, नाटककार क्वै आएको छैन रे ।

गोठालेबाका गोठालाहरू ऐले धेरै छन् । जसको गुनिलो र स्नेहपूर्ण स्याहारबाट यी नाटकबा तङ्ग्रिरहेछन् । माइली छोरी उषा रङ्गमञ्च छिरिन् । ‘दाजुभाउजू सबैले बालाई सारै माया गर्नुहुन्छ’ सर्टको कलर मिलाइदिँदै उनले भनिन् ‘पैलेभन्दा ऐले त कता हो कता राम्रो हुनु भाको छ ।’ कालो फ्रेम भएको डल्ले चश्मा लाइदिएपछि मैले क्यामेरा देखाएँ । जहाँ थियो- आरोहण गुरुकुलमा भएको गोठालेबाको ठूलो मूर्तिको फोटो । मूर्तिको गलाले माला पहिरेको थियो । काखमा थियो पुष्प गुच्छा । अन्तर्राष्ट्रिय नाटक महोत्सवका सहभागीले गरेको सम्मान । जीवित छँदै गुरुकुलले गरेको सम्मान चश्मापथबाट देखेपछि बाका ओठ एकअर्काबाट टाढिए । फुस्रा थिए, फरफराए । माथिल्लो ओठ बल्ल देखियो तर निमेषभर । तल्लो ओठले च्यापेको च्याप्यै ।

देश-विदेशका नाटककारहरू एकै ठाउँ भएका छन् । काठमाडौँ मैना दिनसम्म नाटकमय तर हाम्रा जिउँदा नाटकबहादुर गोठाले घरमै । ९० वर्ष पुग्न एक वर्ष बाँकी छ । सत्यमोहन जोशी र माधव घिमिरेजस्तै ठमठम्ती हिँड्न सक्दा हुन् त यिनको बासै गुरुकुलाँ हुँदो हो । कति रमाउँदा हुन् ! कानसम्म मुख च्याती कस्तरी हाँस्दा हुन् ! कति, कति…तर गोठालेबा भनिरहेछन्, ‘मभित्र सल्केको भुसको आगो ननिभ्नुमा दोष कसैको छैन । पल्लो घरको झ्याल न ढोका, कसैको गल्ती छैन । गुरुकुल अगाडि पनि म मूर्ति, घरमा पनि म मूर्ति । आखिर जहाँ भए नि म जुजुमान ।’

‘आमा (श्रीमती गोठाले) खसेको पुसमा दुई वर्ष पुग्छ । आमा खसेको दुई महिनामा कान्छो छोरा (रमेशबहादुर मल्ल) खस्नुभो । डेढ वर्षअगि जेठी छोरीका श्रीमान खस्नु भो । बाका भाइ डा. फत्तेबहादुर मल्लकी श्रीमती खसेको एक वर्ष भो । फेरि पैतालीस दिनपछि लक्ष्मी दिदीकी छोरी … ।’ लाग्थ्यो हामी कुनै भयानक दुःखान्त नाटकका सूत्रधारलाई सुन्दैछौँ । केही क्षणमा नाटक मञ्चन हुँदै छ । हामी प्रेक्षालयमा उपस्थित छौँ । त्रासदी नै त्रासदीपूर्ण यी घटनापछि त गोठालेबाको साहित्यिक मन कमलो, झन् कमलो, र अझ बढी कमलो हुँदै गयो रे ।

मैले ‘पल्लो घरको झ्याल’ देखाएँ ।

ओँठ एकअर्काबाट टाढिए । फरफराए । सायद केही बोल्न खोजे । आवाज त आयो तर एकदमै अस्पष्ट र धोद्रो । कति कुरा खेल्दा हुन् मनमा ? कति उकुसमुकुस हुँदो हो ? कलम समातिरहने औँला कुँजिए हुनन् सायद ।

बाले सकी नसकी बिस्तारै दुवै हात उठाए । नमस्कारको भूमिकामा रहे । कति विनम्र नाटकबा जहिले नमस्कारै नमस्कारको भूमिकामा । मलाई लाज लाग्यो । भुइँतिर हेरेँ एकछिन ।

बाको दायाँ हात उठाएँ । कलम हातैमा दिएँ । ‘पल्लो घरको झ्याल’ मा नाउँ लेखिदिन इशारा गरेँ । विख्यात मनोवैज्ञानिक नाटककार, कथाकार, उपन्यासकारले मेरो कुरो सजिलै बुझे । हात थरथरी कमाउँदै ‘पल्लो घरको झ्याल’ को पैलो पेजमा ‘गोविन्द’ लेख्दै । तीन अक्षर लेख्न बालाई सय सेकेनजति लाग्याथ्यो । अक्षर त मदिरा सम्राट् हरिभक्त हिँडेजस्ता छन् । ओँठ चुच्याएर च्वाप्प म्वाइँ खाएँ । खुसीको सीमै रहेन । बाका दुवै हात आफ्ना टाउका माथि उठाएँ । राराजस्ता टलपल टलपल आँखा र बोल्न खोजेझैँ गर्ने फुस्रा ओँठ आँखाअघि नाचिरहेछन् । ‘मैले सरिताको हैन, सँवा(द)र्शकविहीन नाटकको हत्या गरेँ’ तै पनि बा भन्दै थिए-‘दोष कसैको छैन’ ।

स्वर्गे हुनुभन्दा ११ दिन पैले भेटेथँे तर अल्छी गरेँ यी अक्षर बनाउन । समय कति बलियो रैछ । समयका अगि कठै ! कसैको केही नलाग्दो रैछ । कम्तीमा जीवित छँदै …। त्यत्तिका दस दिनसम्म पनि मैले लेखिनछु, छापिनछु । २७ गते दिउँसो १ बजे साथी माधवराज तिवारीको आवाज बिजुलीपथबाट सुनेँ- ‘नाटकबा त बिते ।’ आकाश तलतिर र धर्तीमाथि उलटपुलट भएझैँ भो । साथी लक्ष्मण कार्कीलाई उत्निखेरै फोन गरेँ । उसकै भट्भटेमा चढी प्रज्ञा भवन कमलादी पुगेँ । मेरो कामकाजी अड्डा मार्टिन चौतारीदेखि कमलादीसम्मको बाटाभरि गोठाले कतै उभिएझैँ, कतै दौडिएझैँ, कतै ठडिएझैँ लागिरहृयो । पछुताइरहेँ । बर्बराइरहेँ एक्लैएक्लै । प्रज्ञा परिसर पुगेँ । थुप्रै लेखक, साहित्यकार, सम्पादक, पत्रकार जम्मा भाका थिए । शवयात्रा र पशुपति आर्यघाट, नाटकबालाई कतै छोडिनँ । ‘भूसको आगो’ जलेर भर्भराउँदो खरानी कसरी बन्दो

रैछ ? हेरूँ नि म पनि भन्दै ‘पल्लो घरको झ्याल’ बाट चिहाइरहेँ । राति १० बजेतिर त एक्कैछिनमा नेपाली नाटकका एक मात्र ‘गोठाला’ले पनि हामीलाई छाडेर गए । सम, तिवारी, रिमाल र मल्ल बन्धुको ‘भोको घर’को ‘च्यातिएको पर्दा’ कहिल्यै नजोडिने गरी ध्वार्ररर टुक्रियो । दुइटा भएर, चारोटा भएर….।

मधुपर्क २०६७ फागुन
गोविन्द गोठाले विशेष