मझेरी भलाकुसारी, अंक १२ (देश सुब्बा)

अहिलेसम्म के कस्ता कृति बाहिर ल्याउनु भएको छ ?

हालसम्म ४ वटा उपन्यास प्रकाशित छन्—दोषी कर्म २०५०, अपमान २०५२, २०६०, २०६९, सहीद २०५६, आदिवासी २०६४ । अपमानको त २०६९ मा दुई संस्करण गरी जम्मा ४ संस्करण आइसक्यो । अझै आउने संभावना छ । भयवादमा प्रकाश थाम्सुहाङको ‘भयवाद वैचारिक चिन्तन’ २०६६ र दिपक सुवेदीको ‘भयवाद चिन्तन र विमर्श’ २०६७ पनि प्रकाशित छ । भयवादको सामाग्रीलाई सम्पादन गरेर वहाँहरूले तयार पारेको पुस्तक हो ।

नेपालमा रहनु र विदेशमा रहनुले तपाईको लेखनमा फरक पारेको छ ?

खाने मुखलाई जुङ्गाले छेक्दैन भन्ने उखान छ नि गर्ने मान्छेलाई जता पनि फरक पर्दैन । तर वातावरण ठूलो कुरा हो । आफ्नो अभिरुचि पनि । नेपालमा भएको भए हुन्थ्यो हुँदैनथ्यो म कसरी भनौ । साहित्य हुन्थ्यो होला, तर विचार भनेको एक किसिमको ज्ञान प्राप्त हो । त्यो भनेर सोचेर हुने कुरा होइन, त्यसैले भयवादको बारेमा चाही यसै भन्न सक्दिन । विचार जन्माएर हुर्काउनु पनि पर्छ । अरुले हुर्काइ दिदैन, सजिलै विस्वास पनि गर्दैन । त्यसैले विचार हुर्काउन जुन आर्थिक स्रोत जुटाएको छु, त्यो गारो हुन्थ्यो । पैसा कमाउनेतिर जाँदा सृजना, विचार आउन सक्दैन । यी दुई भिन्नै भिन्नै कुरा हुन् ।

अब, तपाईले हिजोआज विशेष जोड गर्नुभएको चिन्तन भयवादको बारेमा केही कुरा गरौ । सरल शब्दमा भयवाद के हो ?

भयवाद भनेको भय सम्बन्धीको चिन्तन हो । भयको अलि गहिराइ हो । भय उत्पन्न हुने स्रोत, असर, उपचार, फैलावटबारे विस्तृत व्याख्या हो भयवाद । भयवादमा धेरै कुरा छ । विश्वमा स्थापित भएका विश्व मान्यतामा नयाँ दृष्टिकोणबाट उपतर्क छ । माक्र्सवाद, अस्तित्ववाद, धर्म जस्ता पुराना दर्शनमा केही नयाँ अनुसन्धान छ । भयवाद भनेको जीवनलाई हेर्ने, सञ्चालन गर्ने विस्वास गर्ने अर्को दृष्टिकोण हो ।

भयवाद कसरी शुरु भयो र समाजलाई कस्तो सन्देश दिन सक्दछ ?

भयवाद जन्माउँछु भनेर जन्माएको होइन । यो पनि अचानक आएको सोच हो । कुनै पनि ‘वाद’ जन्माउँछु भनेर जन्मिन्दैन रहेछ । मान्छेले आफ्नो नाम, अस्तित्वको सुरक्षाको लागि केही गरिरहेकै हुन्छ । ती सबै मान्छेले वाद जस्तै नयाँ कुरा गर्न खोजिरहेका हुन्छन । यस्तो विषय आफैँ जन्माउँदा जन्मिने भए सबैले जन्माउँथे होलान् । त्यसरी हुँदैन । वि.सं. २०५६ मा म नेपालबाट फर्केपछि मैले ‘उजाड’ भन्ने उपन्यासको पाण्डुलिपि तयार पारेर साथीहरूलाई हेर्न दिएँ । ती दिएका साथी मध्ये शरण सुब्बाले हेरेर फिर्ता दिए । उसले फिर्ता दिएको पाण्डुलिपिमा ठाउँठाउँमा रातो मसीले अण्डरलाइन गरेका थिए । ती अण्डरलाइन गरिएका शब्द मध्ये एउटा ‘भयवाद’ पनि थियो । ‘भयवाद’ भन्ने शब्द देखेपछि मलाई यो विचार बन्न सक्छ भन्ने लाग्यो र काम गर्न थाले । साथीहरूलाई भन्न थाले । धेरैले पत्याएन । तर मैले गरिरहेँ । भयवाद भन्दाभन्दै आज यहाँसम्म आइपुग्यो । अझै भन्दै छु ।

यसले समाजलाई दिने सन्देश भनेको जीवनमुखी जीवनको सन्देश हो । कतिपय मान्छेले जीवनलाई नकरात्मक रुपमा लिन्छन् र आत्महत्या, हत्या, हिंसा, पलायन हुन्छन्, चिन्तनमा डुब्छन् र मानसिक रोगी हुन्छन् । ती मान्छेहरूलाई सबैभन्दा पहिला भयको मात्रा घटाउन सुझाव, विचार दिने हो । भय धेरै समस्याको जड हो, उदाहरणको लागि लोभ, हिंसा, हत्या, युद्ध, अहंम, क्रोधको जड भय हो । भय कम हुनासाथ यस्ता समस्यामा कमी आउन सक्छ । सुन्दा त मान्छेलाई हास्यस्पद लाग्न सक्छ, तर यो यथार्थ हो ।

अनि, तपाईले रेखा शीर्षक र शृंखला अन्तर्गत थुप्रै कविताहरू लेख्नु भएको छ । जसमा केही त मझेरीमा पनि प्रकाशित गरिएको छ । रेखा कविता कस्तो शृंखला हो, र यसमा कस्तो भावना र सन्देश समेटिएको छ ?

रेखा कविता अन्तरर्गत १०३ वटा कविता फेसबुकमा प्रकाशित गरे । त्यसमध्येको केही कविता मझेरीले पनि प्रकाशित गर्यो । यो शृंखला पाठकको ध्यान आकर्षित गर्न फेसबुकमा प्रकाशित गरेको हुँ । यो एउटा विचार हो जीवन र जगतलाई हेर्ने । रेखाबाट जीवन, जगत हेरौँ भन्ने सोच हो । यसका केही मान्यता छन् । यसका मान्यताहरू समानता, क्षेत्रता, सहनशीलता, अलाङ्कारिता, रेखीयता, सामयिकता हुन् । त्यो मान्यतामा बसेर लेखिरहेका छौँ । फेसबुक मार्फत शुरु भएको कविता लेखनमा १३ जनासम्म कविहरू लेखे । कति त हराए, कति नयाँ आउँदैछन् ।

हङकङको नेपाली साहित्यिक माहौल पहिलेदेखि निकै सक्रिय छ । के कस्तो साहित्यिक गतिविधि हुन्छन् ?

हङकङको साहित्यिक समाज अमेरिकाको न्युयार्क सिटी जस्तै हो । बाहिरबाट हेर्दा राम्रो सफा भित्र पस्यो अर्कै । हङकङमा नेपालीको बसाइ लामो छैन । शुरु शुरुमा निकै गतिविधि गर्यौ, नेपालबाट उपकुलपति मोहन कोइराला र नेपाल टेलिभिजनको अध्यक्ष दुर्गानाथ शर्मालाई ल्याएर पनि कार्यक्रम गर्यो । साथीहरूलाई अन्तराष्ट्रिय साहित्यिक कार्यक्रममा पनि हेर्नसम्म भएपनि लग्यौ । त्यसबेला रोपेको बिरुवाको फल मात्र छ । सानोतिनो काम हुन्छ । नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान गर्ने प्रत्येक वर्षको कविता गोष्ठी जीविततै छ । नेपालीज फाउण्डेशनले गर्ने वार्षिक साहित्यिक कार्यक्रम छ, कङगन रेष्टुरान्टले वर्षको २ पटक गर्ने कविता गोष्ठी छ, भरखरै संखुवा सभा समाजले ठूलो पुरस्कार राशीको प्रत्येक वर्ष गर्ने कविता गोष्ठीको शुरुवात गर्यो । प्रत्येक महिना हुने साहित्यिक भेटघाट शृंखला छ, म भयवाद, रेखा कविता, अपमान भन्दै छु । रेखामा टंक सम्बाहाम्फे, डी.बी. पालुङ र मैले लेख्यौ, कवि टंक सम्बाहाम्फे रेखामा खम्बा भएर लागेका छन् । हङकङको साहित्यलाई विश्वमा पुर्याउनेमा वेव साइडहरू छन्, साब्लाबुङ पुस्तिकाले निकै सहयोग गरेको छ ।

समकालीन लेखकहरूसँग कतिको घुलमिल हुन्छ ? प्रायः सम्पर्क भइरहने सृष्टाहरूको नाम बताइदिनु होस न ।

समकालीन धेरै लेखकहरूसित सम्पर्क हुन्छ फोनमा फेसबुकमा । अहिले मेरो धेरै सम्पर्क अपमान र धरानमा हुने भयवादको कार्यक्रमको सिलसिलामा भयवाद अध्ययन केन्द्रका अध्ययक्ष प्रा. डा. टंक प्रसाद न्यौपाने र महासचिव दीपक सुवेदी, त्यस्तै आसाम भारतका रन काफ्ले, लखनाउका सुरेन्द्र लिम्बू परदेशीहरूसित कार्यक्रम, साहित्यको चर्चाको सिलसिलामा भेटघाट हुन्छ ।

तपाई व्यक्तिगत र साहित्यिक जीवनमा कतिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

म सन्तुष्ट छु । आर्थिक रुपमा हङकङमै बसेर पनि त्यति उपलब्धी हासिल गर्न सकेको छुइन । तर साहित्यिक रुपमा सन्तुष्ट छु परिवारको साथ छ, नेपाल, भारत, बेलायत बु्रनाइ, हङकङ, मलेसिया, दुवाइ सबैतिरका साथीहरूको सहयोग छ । भयवादले गर्दा ठूलाठूला विद्वान्हरूसित सम्पर्क भइरहन्छ ।

अहिलेसम्म कुनै पुरस्कार र सम्मान पाउनु भएको छ ?

हामीजस्तो सानोतिनो लेखकले के पाउनु पुरस्कार । फेरि पुरस्कारको लागि लेखिदैन पनि । अपमानको प्रकाशन पछि हङकङमा स्थापना भएको जनजाति साहित्यिक समूह छ, यसले हङकङ डलर १००० पुरस्कार दिएको थियो । त्यस्तै मगर संघ हङकङ र किरात याक्थुम चुमलुङ हङकङले सम्मान गरेको छ ।

नेपाली साहित्यको हालको स्थितिलाई कसरी मूल्यांकन गर्नुभएको छ । साहित्यक्षेत्र उचित दिशातर्फ गइरहेको जस्तो लाग्छ ?

नेपाली साहित्यमा बहुलता आएको छ । यो सकारात्मक हो । लेखाइसँगै व्यवहारमा पनि बहुलताले स्थान पाउँदै गएको छ । हिजो एकै किसिमको साहित्य गरिन्थ्यो । शैली, भाषा, कथावस्तु सबै एकै किसिमका हुन्थे । अब कथा, कविता, सबैमा नवीनता छ । केन्द्र भन्दा बाहिरको साहित्यकारको प्रवेश न्युन थियो । अहिले राम्रै छ, हित्यमा उथलपुथल हुनुपर्छ, त्यति भएको छैन । तर पनि सन्तोषजनक लाग्छ । अपमानको विषय वस्तु पनि नेपाली साहित्यमा नवीन छ । हङकङबाट मात्र भयवाद, रेखा कविता, समुच्च विचार आइरहेको छ भने अरुतिरबाट कति आइरहेको होला । यसले नेपाली साहित्यलाई राम्रो मलजल गरेको छ ।

नेपाली साहित्य जगत्मा देखिएका सकारात्मक प्रवृत्रि र विकृतिहरू के हुन जस्तो लाग्छ ?

दिनदिनै नयाँ प्रयोग हुनु, उत्पीडित, आदिवासी, नारी, तराईवासी सबैको उपस्थिति हुनु सकारात्मक पक्ष हो ।

नेपाली साहित्यमा गुट बन्दी पहिलो खराबी, त्यसमा पनि मपाई हुने भावना । नेपाली साहित्यमा मूलधारको साहित्यलाई मात्र मान्ने प्रवृत्ति । नातावाद कृपावाद छ विशुद्ध साहित्यको सेवा गरौ भन्ने कम छ । केही अगाडि जान खोज्नेलाई खुट्टा तान्ने र अगाडि गई गए भन्ने भ्रममा अहंम गर्ने प्रवत्ति नेपाली साहित्यमा खराब हो ।

तपाईको लेखनलाई इन्टरनेटको कतिको प्रभाव पारेको छ ? फेसबुक र टवीटरजस्ता सञ्जालले कतिको असर पारेको छ ?

कम्प्युटर इन्टरनेट भनेको अब त संसार नै भैसक्यो । यो साइबर संसारमा यसलाई कसरी उपयोग गर्ने मान्छेमा भर पर्छ । सकारात्मक रुपमा लिने हो भने धेरै फाइदा छ, नकारात्मक रुपमा लिनको लागि पनि फाइदा छ । जहाँसम्म मेरो सवाल छ म सक्दो अधिकतम उपयोग गर्ने प्रयास गर्छ । हेर्नुहोस अपमान र भयवादको विकासमा मैले साइबरलाई प्रयोग गर्दैछु । हामीजस्ता लेखकको अरु माध्यम छैन, केन्द्रका पत्रपत्रिकाले नाम चलेको मान्छेको नै चाकडी गर्छ । हामीले प्रयोग गर्ने साइबर हो, कसैको चाकडी गर्नु पर्दैन लागेको कुरा लेख्न, प्रचार गर्न स्वतन्त्र छौ । विशेष अहिले फेसबुकलाई मैले शक्तिशाली पाएको छ । टवीटर मलाई चलाउन आउँदैन पनि । त्यो बारेमा थाहा भएन ।

मझेरी कतिको हेर्नुहुन्छ ? र यसलाई कसरी मूल्याङ्न गर्नुभएको छ ?

वेव साइटहरूमा मझेरी राम्रो साइट हो । यस साइटमा राम्रा राम्रा साहित्य पढ्ने गरेको छ विशेष कविताहरू । मेरो मूल्याङ्नमा मझेरी साइड राम्रो छ र सञ्चालक पनि साहित्य बुझ्ने हुनुहुन्छ । धेरै वेव साइडका सञ्चालकहरू आफूलाई ठूलो ठानेर गमक्क परेको पनि देखेको छु । मेरो विचारमा वेवसाइड चलाउने मान्छेले गमक्क हुनु पर्ने काम जस्तो लाग्दैन । यो सामान्य काम हो । कसैले मेरो लेख, रचना, समाचार छापिदेउ भन्दा किन पो गमक्क हुनु होइन र । गमक्क हुने अधिकार मेरो विचारमा पिकासो जस्तोलाई छ, किनभने उसले जो काम गरे, त्यो काम अरुले गर्नै सकेनन् ।

मझेरीमा मन पर्ने लेखकहरूको नाम लिनु पर्दा कसलाई सम्झिनु हुन्छ ?

यो अप्ठयारो प्रश्न हो । हामीले कसैको नाम भनेर अन्याय गर्नुहुँदैन । सबैको आ आफ्नै छनौट हुन्छ । तर मेरो प्राय सामुहिक हुने गर्छ, हत्तपत्त कसैको साहित्यलाई म नराम्रो भनेर चोट पुर्याउन चाहन्न । ती नराम्रोमा म सधैँ संभावना देख्ने गर्छ ।

धन्यवाद देशजी, तपाईँको अमूल्य समय मझेरी र मझेरीका पाठकहरूलाई दिनुभएकोमा । आगामी दिनहरूमा यहाँको उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना गर्दछौँ ।

देश सुब्बा
Email – fearism@gmail.com,
Web – www.fearism.blogspot.com
मझेरीमा प्रकाशित देश सुब्बाका रचनाहरू