सिंहवाहिनी -०६- छैटौं अध्याय (सुरथ, वैश्य र मेधाको सम्वाद)

सारा चिन्ता बोकाउने कुन शक्ति होला
कहाँ गइ बिसाउने चिन्ता ग्रस्त झोला

नसम्झेनी याद आउने
तिनैलाई माया लाउने
भौतिक शरीर यहाँ छ
मन भने त्येतै धाउने

मन हुने अति चञ्चल
तीनै लोकलाई भ्याउने
स्थिर हुन पर्ने अटल
छैन यहाँ कुनै च्याउने

यिनै सारा कर्मकर्तु दुबैले नै बोकी
तन मन दुबैलाई समग्रमा जोखी
दुबै जना चल्दा भए छाडी सबै सेखी
पीडाले सताउँदा बहस गर्थे रोकी

बैश्य राजा दुबै पुगे मेधा ऋषि कहाँ
लोभमोह सारा नास्ती चिन्ता छैन त्यहाँ
त्यहाँ मिल्छ सफलता बल्छ मन ज्योति
संसार बन्छ प्रकाशिलो तम नास्ति जहाँ

जहाँ छैन लोभ पाप, जहाँ हुन्छ त्याग
त्यहीं बल्छ पूण्यज्योति जहाँ हुन्न राग
ईश्वरीय शक्ति पनि त्यहीं मात्र झुक्छ
संसार बन्छ धर्ममय हट्छ पापी दाग

संसारको कुचक्रमा जब मान्छे पर्छ
लोभ मोह स्वार्थीतत्ब त्यसैमा नै सर्छ
सारा तन मन साथ सेवारत भए
सारा आफ्नो समस्या त सहजनै टर्छ

विनित थिए सारा कर्म न्यायपूर्ण समेत
राजाका ती बयानमा ऋषि बने सचेत

मनभाव बोकी बोकी वैश्य थिए खडा
शालिनता सरलता भावनाका बडा

राजाको कथन

बोले राजा मेधासँग गर्दै बार्तालाप
दिल मेरो अस्थिरभो के को पर्यो श्राप
चित्त छैन अधिनमा बडो छलाङ्ग मार्छ
यही कारण बढ्दो भयो यो मनको ताप

हजारौं कुराहरू मनमा खेल्न थाल्छन्
तिनै कुरा अग्निबनी राँकाहरू बाल्छन्
सारा राजकाज बाट मैले हात धोएँ
तर पनि तिनै चिजले मेरो दिल गाल्छन्
ँ
शीतल जल खोज्दा खोज्दै तड्पीएको छु नि
सुधारस सबमा छर्दै हुर्किएको हुँ नि
शान्तिपूर्ण पथ खोज्दै यै कुटीमा बस्छु
आश्रय त हजुर्कै छ यादमा मन रुनी

साराराज्य धनसम्पत्ति हात धुनु पर्यो
तब पनि त्यै वैभवमा माया कसले छर्यो
आज छैनन् सबै बस्तुहरू मेरो अधिनमा
जान्दा जान्दै अज्ञानी झै रोग किन सर्यो

दिनरात तड्पी बस्छु छोरा पत्नी सम्झी
शत्रू सबै रमेका छन् सम्पत्तिमा गम्की
सबै कुरा बुझेकै छु जीवनका कथा
तब पनि अल्झेकै छु बस्नु छैन अम्की

वैश्यको कथन ,

ऋृषि श्रेष्ठ म पनि त तड्पेको छु आज
पिउरीजस्तो कोमल मन हजुरको माझ
यति ठूलो आशक्तिमा रुमलियौं किन
यो जीवन बितेको छ तड्पी दिन साँझ

आफ्नै पुत्र अनि पत्नी आफ्ना भन्नेहरू
तिलाञ्जलि दिदै गए कोही छैनन् धरू

मानवीय नाता तोडी जस्ले दियो घात
तिनकै यादले सताउँछ दिन रात बरू

दोषी भन्नेहरू जति प्रष्ट जान्दा जान्दै
मन बाटै डण्ड दिनु पर्ने ठान्दा ठान्दै
स्नेहको सागरले मनमा बाटो लियो
वितेका छन् दिनरात तिन्कै मायामान्दै

एकातिर यो मनमा दया दीप बल्छ
अर्कोतिर पीडादायी मन अग्नि जल्छ
अर्थहीन मार्गचित्र किन मनले कोर्छ
अर्थहीन सोचमा किन दिनरात ढल्छ

द्वैत मार्ग यो मनमा किन पैदा हुन्छ
मायवीय जालहरू यहाँ कस्ले बुन्छ

हामी भन्दा ठूलो मूढ संसारमा को छ
जानी जानी अज्ञानी भै दुःख मात्रै भोग्छ

ऋषिको उपदेश

सुरथ र समाधिका सबै व्यथा कथा सुनी
ऋषि बोल्छन् सत्य कुरा दर्शनलाई गुनी
विषयमार्गचित्र सबै जीवहरूले जान्छन्
तर थाहा छैन मार्गचित्र विषयमैलो धुनी

यो संसार भरिएको सारा विषयले
विषयमा पर्न जाँदा छाड्छ विवेकले
विवेकहीन भएपछि सुकर्मलाई छाड्छ
जीव चल्छन् त्यसपछि आफ्नै आवेगले

सत्यतत्ब अमूल्य त्यो जब बाटो छाड्छ
प्रकाश मार्ग त्यागि अन्धकारमा गाड्छ
विषयमार्ग ज्ञानलाई सबले जान्नु पर्छ
विषयमार्ग अवलम्वन सबैलाई ताड्छ

सबै जीव संसारमा कर्मभोगी हुन्छन्
कर्मच्युत भयोभने आफ्नै हात धुन्छन्
सही मार्ग समाएर विश्व बुभ्mनु पर्छ
विश्वज्ञानी जनले उच्चाईलाई छुन्छन्

कोही जीव बस्ने जलमा
कोही जीव बस्ने थलमा
कोही जीव उड्ने नभमा
आफ्ना आफ्ना कर्म जनमा

नेत्रशक्ति पनि हेर फरक फरक हुन्छन्
कर्णशक्ति पनि हेर फरक फरक सुन्छन्
यो तनका सारा शक्ति जीवनका आधार
आधारहीन हुन गए अस्तित्वलाई धुन्छन्

दिनरात देख्ने जीव हुन्छन् भाग्यमानी
अडेको छ यो संसार सत्यताले धानी
चरजति संसारमा हुनुपर्छ ज्ञानी
सर्बश्रेष्ठ दानकर्ता ठानिन्छ है दानी

जीवजति संसारमा सचेत नै हुन्छन्
समझदारी गरेर कृतिमान छुन्छन्
सममार्गी भावनाले विश्व चल्नु पर्छ
सममार्गी दार्शनिकले सबैलाई सुन्छन्

जलथल जीवजन्तु अनि वनस्पति समेत
आफ्नो स्वभाव देखाउन कोही छैन अचेत
अपनत्व संरचना हुन्छ मायावीय भावमा
मायवीय संसारमा छैन मायाबाट विच्छेद

नासवान छ संसार सबले बुझेका छन्
त्यसैले त आफ्नो नासो राख्न खोजेका छन्
एक पछि अर्को गर्दै राख्छन् आफ्नो वंशज
वंशजरूपी नाता मार्ग सबले रोजेका छन्

ममताको भकारी त हुन्छ अति ठूलो
जति बाँडे त्यति बढ्छ पार्दैन है दुलो
संसारमा मायाप्रीति बाँडिएको छ नि
दृष्टिगोचर सफा पारौं पार्नु हुन्न धुलो

माया भन्नु सागर हो त्यसमा त्याग हुन्छ
त्याग रहित मायामा त स्वार्थले नै छुन्छ
स्वार्थी पोको बोकी बोकी हिड्नेहरू ले त
दया माया नीति नियम सबै त्यस्ले धुुन्छ

तिन्ले खो्ज्छन् अधिपत्य सबै कुरा छाडी
बन्धु बान्धव अपनत्ब सबै तत्त्ब गाडी
मानवमा मानबत्ब छैन भने राजन
स्वार्थपूर्ति गर्नलाई खोज्दै हिड्छन् ताडी

स्वार्थ रहित महानता कहीं कहीं हुन्छ
त्यसै हुँदा मानवले उच्चाइलाई छुन्छ

मातृत्ब र पृतित्बको सर्बस्व नै हेर्दा
महान बन्छ त्याग माया जालले धेर्दा

कोही नर बन्छ गुणकारी सत्यधारी
त्यसै बाट हुन्छ काम कल्याणकारी
गुणवान, वलवान अनि धर्मवान
अदृश्यशक्ति एक छ बुझ्छन् संसारी

लोभले नै भरिएको मनुष्यको कथा
कसले बुझ्न सक्छ र त्यो लोभको व्यथा
लोभबाट लाभ, लाभ ल्याउँछ विलाप
सुझ बुझ हुनु पर्छ, गर्नु पर्छ तथा

यी जीवले गरेको उपकारको साटो
अबलम्वन गरिन्छ पुत्रप्राप्ति बाटो
मायाजालले घेरेको अपनत्व कर्म
पक्षपाती हुन्छ बुझ्दैनन् सोही लाटो

सन्तानको उत्पत्तिले माया झनै बढ्छ
मायाजालको मार्गमा जीव झनै चढ्छ
याद पनि आउँछ मन त्यतै धाउँछ
मायारूपीे भूँमरीमा ऊ त झनै गढ्छ

जीव भोकै बसी सन्तानलाई पाल्छन्
आफ्नो सबै त्याग तिन्कै लागि फाल्छन्
उनै महामायाको हो यो निरन्तरी मार्ग
मार्गमा प्वाल पर्दा सावधानी भै टाल्छन्

ज्ञानवेत्ता किन नहोस् लोभ–बस पर्छ
फल आशा बोकेर नै कर्म अघि सर्छ
कर्म मार्ग आफ्नो हो फल दिन्छ अर्को
अपनत्व ठानी ठानी उस्ले कर्म गर्छ

संसारिक चक्र हो यो सधैं धुमी राख्छ
जीव–चक्र परम्परा त्यसले नै ढाक्छ
कर्म योगी कर्म गर्छ काममा लागि पर्छ
कर्म सफल पार्न भनी देव सम्झि भाक्छ

यी कर्मकी अधिष्ठात्री उनै महामाया
सुख दुख लोभ माया उनैको हो छाया
म म तँ तँ जो जो जस्ले यहाँ कर्म गर्छ
यिनै कर्म गर्दा गर्दै सबले राख्छन् काया

यसबाट जीवशक्ति अति जेलिएको
इन्द्रिय शक्तिबाट अति पेलिएको
इन्द्रियजीतव्याक्ति पाइन छ गाह्रो
इन्द्रियबाटै सबै लोक अति रेलिएको

संसारका क्रिया कर्म सबै सञ्चालित
कही धर्मकर्म छन् त कहीं विलाशित
कहीं देख्छौं हाँसै हाँसो कहीं छ रोदन
यस्तै देख्छौं परम्परा उनै बाट शासित

यी महामायको हुन्छ कृपा दृष्टि जहाँ
मायावीय संसारको सृष्टि चल्छ त्यहाँ
कृपादृष्टि पर्न गए बन्छ बोलावाला
कृपादृष्टिहीन भए दुःख भोक्छ यहाँ

यिनले चाहे मुक्ति दिन्छिन् अनि सिद्धि पनि
संसारका सारा बन्धन चुडाइदिन्छिन् यिनी
यिनी विना यो संसार चल्न सक्छ कहाँ
मौजुदा छिन् यत्रतत्र सर्ब चिजमा तिनी

यिनी कस्ति देवी भने ईश्वरकी ईश्वर
मधु्मय ललितले मन हुन्छ विभोर
ब्रह्मा विष्णु महेश्वर यिनकै छन् भर
समान दृष्टि पर्न जाओस् नहोस् धेरथोर

जान्ने बुझ्ने जन पनि लोभको बसमा पर्छन्
कर्म गर्छन निस्फल नभै फलको आशा गर्छन्

संसारलाई हेर्दा खेरि जन्म–मरण हुन्छ
यै कर्मको धारणाले वंश विस्तार हुन्छ

यिनै सबै कारणले चिन्तित् हुन्छौ राजन
मायाजालले बाँधेको छ संसारको साधन

यिनै महामाया हुन् संसारलाई बाँध्छिन्
मायाजालको भुँवरीमा सबैलाई गाँज्छिन्

भजन
जयदेवी ब्रह्मरूपा
सृष्टि गरेऊ जगतलाई ज्ञानरूपा

यो संसार अडेको छ भक्ति भावनाले
सारा दृश्य दर्शित छ तिम्रै साधानाले
ज्ञान भन्नु विज्ञान भन्नु तिम्रैरूप हो नि
सबै मुक्ति हुनजाने तिम्रै कामनाले
जयदेवी

ब्रह्म अनि अब्रह्मको रूप धर्छेऊ कहिले
प्रकृतिको सवलरूप दर्शन भर्छेऊ कहिले
वेद भन्ने तिमी नै हौ अवेद पनि तिमी
महाभूता स्वरूप तिम्रो सागर तछ्र्यौ कहिले
जयदेवी

रूद्र अनि बसुरूप्मा तिम्रो संचार हुन्छ
तिम्रै नामको स्मरणले सारा पाप धुन्छ
तृ–देवको आत्माबीच तिमी हुन्छयौ लिन
प्रकट हुने भक्तबीच तिमी विना कुन्छ
जयदेवी

विष्णुशक्ति शिवशक्ति, ब्रह्माशक्ति तिमी
देवमाता अदितिलाई पूजा गर्छौ हामी
पूजा गर्छौ महालक्ष्मी महामाया मानी
क्षमा माग्छौ भक्तजन सर्ब शक्ति ठानी
जय देवी