१. ङोसेबा
सेङराप् विधा ग्योईकाईला लोकप्रिय विधा हिन्ना । चु काल्पनिक तबा मुला । हाजिबै पात्र अथवा घटनाला कलात्मक वर्णनुन् सेङराप् हिन्ना पङ्बा खाम्ला । वास्तवरि सेङराप्ता ग्योईकाईला रिला रुपरि किन्वाला अवस्था मुला । सेङ्बाला हिसाबसे सेङराप् मुलत: सेम्राप् तेन ग्रेनराप् लसि बो नि रि थान्खाम्ला तसैनुन् व्हाई सेम्राप्तान् (गितिकथा) सेङराप् विधा नाङ्रिन् थान्बाला याङ्बा मुला । तामाङ ग्योइकाइरि सेङराप् विधासे राङ्ला स्यान ख्ला सोबला याङ्बा मुला । तामाङ ग्योइरि हाजिबाइ पात्र, घटना, परिवेशफिरि कथितिसि व्रिबा लेखतान् सेङराप् पङ्बा मुला ।
चु कार्यपत्ररि तामाङ ग्योइरि सेङराप् व्रिगुला ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, दत्तेला अवस्था, दात्तेसम्मला उपलब्धि, चुनौति थेन निष्कर्ष छ्याम् दारेला ग्यालमला बारेरि जजाकर तसैनुन् जानकारि उपलब्ध ताना लाबाला बाङ लाबाला मुला ।
२. दत्तेला अवस्था (२०६३ हेन्से चोसो)
२.१.काइरन (ऐतिहासिक पृष्ठभूमि)
तामाङ ग्योइरि सेङराप् १९०८ हेन्से तिबाला याङ्बा मुला । फाङ्फुङे जा तेन माउलाविला माङ्रे पाङ्बाजा सेम्राप्गादेसे तिबाला तामाङ ग्योइकाइता बुद्धिमान मोक्तान (१९५६ ई.), सन्तविर लामा (१९५७ ई.) तेन जंगविर बोम्जन तेन हर्कबहादुर पाख्रिन (१९६३ ई.) से निरन्तरता पिन्बाला मुबा । चुराङ्लसि अजितमान तामाङसे बरु ह्युल्सा (२०५१), रमेश कुमार तामाङसे सैलुङ् (२०५३) रि दोङ्राप् प्रकाशनरि बाबाला मुबा । चुदा निरन्तरता पिन्बगेन् विगेन्द्र तामाङसे याबेङ् स्योङ् (२०५४), दिपेन्द्र दोङसे नाम्सारि (२०५४), रविन्द्र तामाङ तेन सोनि तामाङसे लास्सो पत्रिकाला विशेषाकंरि केहि तामाङ किम्बदन्ति(२०५५) रि ११ वटा दोङ्राप् प्रकाशित लाबाला मुबा बिसम् थे ११ वटा दोङ्राप् रि स्यान् १३ वटा दोङ्राप् कप्सि जम्मा २४ वटा दोङ्रापगदेला सङ्गालो तेबाला मुबा । थेराङ्लसिन मोहित कुमार तामाङसे तामाङ सेङ्राप्गदे (२०६२) प्रकाशित तसि तामाङ सेङ्राप्ला ऐतिहासिक पृष्ठभूमि कोङ्ना लाबाता ह्रो लबाला मुबा ।
२.२. दत्तेला अवस्था
चु कार्यपत्ररि २०६३ हेन्से लिच्छाला तामाङ सेङ्राप्ला बारेरि जे जानकारि पिन्बा प्रयास लबाला मुला । चु सेङ्राप् विधा नाङ्ला उपब्धिकादेला चर्चा चुराङ्लसि लाबाला मुला ।
सेमराप्
सेम्राप् सेङ्राप् विधा नाङ्ला शसक्त उपविधा हिन्ना । चुला बनोट मध्यम खालला ताबा मुला । तर चुसे ल्हुइ तेन् ह्युलला सजिवता प्रस्तुत लबा मुबा । ‘तुन्बा किस्सा गोर्गी जजुबा झ्याल हिन्ना हानाङग्याम् गोर्गि जजुबा ह्युल च्याला ।’ लक्ष्मि प्रसाद देवकोटाला चु ताम् ग्याम्नुन् थाहा याङ्ला कि सेम्राप् सेङ्बाला हिसाबसे तुन्बा तसैनुन् चुसे गोर्गि ल्हुई प्रस्तुत लबा मुला ।
तामाङ सेङ्राप्ला तिबाला चरणबारेरि ऐतिहासिक पृष्ठभूमिरिन् चर्चा लजिन्बालासे लसि ङाइ चुरि जनआन्दोलन बो नि अर्थात २०६३ हेन्से लिच्छाला सेम्राप्, प्रकाशन तेन व्रिगुकादेला बारेरि जे चर्चा लबा माइला । २०६३ हेन्सेला सेम्राप्् ब्रिबाला ताम्रि च्यामा २०६७ रि रामकुमार जिम्बाला म्हाङ सेम्राप् सङ्ग्रह प्रकाशनरि हाबाला मुबा । हुजुरि निस् सेम्राप्गादे सङ्ग्रहित मुला । थेनुन् ल्होरि तामाङ डाजाङसे सेम्राप् विशेषाङ्कला रुपरि असार अङ्क प्रकाशनरि बाजि । थे लिच्छा २०६८ रि अमृत योन्जन तामाङ तेन् बुद्ध योन्जनसे डिक्नालसि १९०८ इ. हेन्से २००७ इ. दोनाला तामाङ सेम्राप्, साराप्, दोङ्राप्, ग्रेनराप्, धिङ्राप्, लाइराप्कादेला सङ्गालो तामाङ सेङ्राप् (२०६८) प्रकाशनरि बाबाला मुबा । हुजुरि उन्नचालिस शिर्षकरि सेम्राप्गादे रुपलबाला मुला । थेराङ्लसि विना थिङ तामाङसे २०६९ रि छुकि (२०६९) सेम्राप् प्रकाशनरि बाबाला याङ्बा मुला । छुकि सेम्राप् सङ्ग्रहरि ११ ओटा सेम्राप् सङ्ग्रहित मुला । थे लिच्छा सङ्ग्रलान् रुपरि सेम्राप् अहासेनुन् विभिन्न पत्रपत्रिकागादेरि फुट्कर् रुपरि तामाङ सेम्राप् प्रकाशित तजिबन् मुला । चुराङलसि रामकुमार जिम्बा, सन्चु ब्लोन, देवेन्द्र थिङ, बुद्ध योन्जन, लोक बहादुर गोले, छेदा गोले लामा, उत्तम मोक्तान, अस्मिता थिङ, निरुभक्त वाईवा, योगेश राल्फाली, विना थिङ तामाङ, मिन दोर्जे थिङ तामाङ, बिर बहादुर घिसिङ, इन्द्र घिसिङ तामाङ, अर्जुन पाख्रिन तामाङ, विश्वनाथ योन्जन तामाङ, स्वंयम्भर सिं लामा लगायतलासे तामाङ सेम्राप् ब्रिबाता निरन्तरता पिन्बगेन् मुला । चुराङलसि तामाङ डाजाङ, नाङसाल, छार गोङ्मा, प्राङ्बोला छारन्हान आदि पत्रपत्रिकागादेरि तामाङ सेम्राप्गादे प्रकाशन तजिबा मुला ।
लाइराप्
प्रदुगुला मनोविज्ञानरि आधारित सेम्राप्नुन् लाइराप् हिन्ना । तामाङ ग्योइकाइरि लाइराप् उस्तो लानान् बिब्राला याङ्बा आरे । लाइराप्ला ग्यासार योन्जनसे तिबाला मुबा । ह्रोसे २०५३ रि तिबाला लाइराप् ब्रिबा गेदा निरन्तरता पिन्बा गे पाठ्यक्रम विकास केन्द्रसे लजि । कक्षागत रुपरि ह्याङ्ला ग्योत (कक्षा १–५, २०५४–२०५९) छ्योइ पाठ्यक्रम विकास केन्द्रसे प्रकाशनरि बजि । हाजिबारि २१ ओटा लाइराप् छाप्तिबला मुबा ।
२०६३ चोसो हासि विश्वनाथ योन्जन तामाङसे लाइराप् सङ्ग्रह ङाला ह्युल (२०६७) प्रकाशनरि बबाला मुबा । थे सङ्ग्रहरि निस् लाइराप् मुला । थे लिच्छा छ्योइला रुपरि हाजिबै सङ्ग्रह प्रकाशनरि हाबाला याङ्बाला आरे ।
धिङ्राप्
१९०८ इ. रि जर्ज ए गियर्सनसे लिङ्ग्विस्टिक सर्भे अफ इण्डिया बो सोम खण्ड–१ रि फाङ्फुङ जा तेन् माउलाविला माङ्रे सेम्राप्ता तामाङ ग्योइरि अनुवाद लसि प्रकाशित लाबा हेन्से तामाङ ग्योइकाइरि धिङ्राप् तिबला पुष्ट्याइ मुला ।
चुराङ्लसि तामाङ गयोइरि सेम्राप् अनुवाद लाबा क्रमता निरन्तरता पिन्बागादेरि गणेश योन्जन, ग्यासार योन्जन, दुवाङ्गेल् मोक्तान मुला बिसाम् २०६३ चोसो सेम्राप् अनुवादरि अर्जुन ग्लान, सन्चु ब्लोन, इन्द्र घिसिङ तामाङ सक्रिय रुपरि वाङ्बाला याङ्बा मुला । तर दत्तेदोनान् धिङ्राप्ला हाजिबै सङ्ग्रह हाबा खाम्बा आरे ।
ग्रेनराप्
हाजिबै विषयवस्तुता युक्ति युक्त ढङ्गसे सिलसिला मिलाइतिसि सेङ्राप्ला शैलिरि प्रस्तुत लबजा गद्य रचनाता ग्रेनराप् पङ्बा मुला । (लम्साल, डा.रामचन्द्र, रामप्रसाद भट्टराई र श्रीपद कडेल,२०६८:२१९) । तामाङ ग्योइकाइरि दिपेन्द्र दोङसे ब्रिबाला नाम्सारि विबाजा ग्रेनराप्ग्याम् ग्रेनराप् व्रिबा गे तिबाला हिन्ना । चौंतिस पृष्ठला हुजु ग्रेनराप् प्रकाशनरि हाबा लगत्तै योक बहादुर घिसिङला प्राङ्बोला छेटाङ् ग्रेनराप्नुन् प्रकाशनरि हाबाला हिन्ना । हुजुजा चालिस पृष्ठला मुला । २०६३ चोसोला हकरि बिसाम् २०६८ रि ग्यासार योन्जनसे सेङ्जिला मिनला ग्रेनराप् प्रकाशनरि बाबाला मुबा । थेराङ लसि अनुवाद ग्रेनराप् छ्योइला रुपरि अहासैनुन् विभिन्न पत्रपत्रिकारि छापतिबन हाबाला मुला । चुराङ्लसि अनुवाद ग्रेनराप् ब्रिबरि जाँगर ओन्बागादेरि अजितमान तामाङ, सन्चु ब्लोन, केसाङ तामाङ तेन प्रतिक ङेसुर मुला । चोथे तनातनन्नुन् तामाङ ग्रेनराप् उल्लेखिय रुपरि बजाररि हाबा अहाम्बा तामाङ ग्योइकाइला लागिरि दुर्भाग्य हिन्ना बिसि ङाइ म्हान्बा मुला ।
२.३. उपलब्धि
तामाङ ग्योइकाइरि जनआन्दोलन बो नि ङाच्छाला उपलब्धिता ख्लासि थे लिच्छा अर्थात २०६३ चोसोला सेङ्राप् बिधारि चुराङ्ला उपलब्धिगादे याङ्बाला मुला ।
सेम्राप्
१. रामकुमार जिम्बाला म्हाङ (२०६७)
२. अमृत योन्जन तामाङ ते बुद्ध योन्जनला डिक्नालबा सेम्राप् सङ्ग्रह तामाङ सेङ्राप् (२०६८)
३. बिना थिङ तामाङला छुकि (२०६९)
थेराङलसि इन्द्र घिसिङ तामाङ, सन्चु ब्लोन, मिनदोर्जे थिङ तामाङ, बुद्ध योन्जन, देवेन्द्र थिङ, लोक बहादुर गोेले, उत्तम मोक्तान, अस्मिता थिङ, निरुभक्त वाइवा, योगेश राल्फालि, अर्जुन पाख्रिन, बिर बहादुर घिसिङ, अर्जुन ग्लान, स्वंयम्भर सिं लामा, विश्वनाथ योन्जन, छेदे गोले लामा लगायतला ब्रिखेनगादेला चुराङबान् दर्जन नि दे सेम्राप् विभिन्न पत्रपत्रिकारि प्रकाशित तबाला ।
ग्रेनराप्
१. ग्यासर योन्जनला सेङजिला (२०६८)
तामाङ सेङ्राप् प्रकाशनरि तामाङ डाजाङ, नाङ्साल, छार गोङ्मा, प्राङ्बोला छारन्हान् लगायतला सङ्घ सस्थागादे क्रियाशिल मुला ।
३. चुनौति
तामाङ ग्योइकारि तामाङ सेङ्राप् विधारि स्यान्दो विधारि बिमा च्याङ्ना व्रिखेनगदेसे ह्राङ्ला ब्रिगु स्याङ्बा लाबाला याङ्बा मुला । यद्यपि थे आशाजनक रुपरि छ्याबा मुला । चोथे तानातनन्नुन् तुलनात्मक रुपरि स्यान्दो विधारि बिमा सेङ्राप् विधारि ब्रिखेन्गदेला उपस्थिति च्याङ्ना मुबा ताम याङ्से स्विकार लनोन् तोला । लाना राम्बा ब्रिखेन्गादे गोर्गि छ्योइ तेबा हेन्से बु नाबाला अवस्था याङ्बा मुला । हालसे लसि सेङ्राप्ला छ्योइ च्याङ्नाजे प्रकाशन तजिबा मुला । चुराङ्बा तबला लागिरि विविध समस्या, तत्वकादेसे भूमिका ख्लाङ्जिबा तबा हाम्ला । समग्ररि तामाङ सेङ्राप्ला चुनौतिगादे चुराङ्बा मुला ।
सेङ्राप्दा स्यान्दो विधादा बिमा ल्हाना दुइ पिन्दोबा मुला ।
सेङ्राप् ब्रिग्रुरि उत्प्रेरणाला अभाव ।
सेङ्राप् ब्रिगु्र सम्बन्धि आधारभूत सिप, ज्ञानला कमि ।
तामाङ सेङ्राप् ब्रिखेन्गादेरि नैराश्यतासे नान्बाला मुला ।
तामाङ पत्रपत्रिकागादेसे ह्राङ्ला अङ्करि अनिवार्य रुपरि तामाङ सेङ्राप्ला स्तम्भ थन्बा हाम्बा आरे ।
४. दरेला ग्यालम
तामाङ ब्रिखेनगादे तामाङ सेङ्राप् ब्रिबारि उन्मुख तदोला ।
सेङ्राप् ब्रिबा सिप अभिवृदिला लागिरि विविध गोष्ठि, सेमिनार,गेताङ्गादे सेङ्बरि तामाङ गेन्दुङगादे लाग्दितोला ।
ल्होदाङ्से सेङ्राप् प्रतियोगिता सेङ्तोला ।
तामाङ पत्रपत्रिकाकादेसे अनिवार्य रुपरि सेङ्राप् स्तम्भदा समावेश लतोला ।
सेङ्राप्ला छ्योइ तेबाजादा पुरस्कृत लातोबामुला । हालसे लसि सेङ्राप् ब्रिबारि मुख्खुन ब्रिखेनगादे उत्प्रेरित तगाई ।
५. निचोड
इ.स.१९५६ हेन्से तिबाला तामाङ सेङ्राप् ब्रिगु दुइला बहाव छ्याम् छयाम् परिस्कृत रुपरि तिनिला रे दोना हाबाला अवस्थ मुला । सेम्राप्, केराप्, ग्रेन्राप्, धिम्राप्, लाइराप् राम्बा उपविधारि तामाङ ब्रिखेनगादेसे दुइ, परिवेश अनुकुल ह्राङ्ला ब्रिगु सेङ्बन हाबाला मुला । यद्यपि तुलनात्मक रुपसे च्यामा स्यान्दो विधारि बिमा सेङ्राप् विधारि ब्रिखेनगादे उनि साह्रो उत्प्रेरित तबाला याङ्बा आरे । जन आन्दोलन बो नि लिच्छा जजाकर तसैनुन् सेङ्राप् ब्रिबारि ब्योनगादे ङाच्छा वाङ्बाला म्राङ्सैनुन् थेन्ना सेङ्राप्गादे फुटकररि जे हाबाला मुला । छ्याइला रुपरि ब्लि छ्योइजे प्रकाशनरि हाबाला मुला । हाजिबाजा याङ्से याङ्बा उपलब्धिला हिसाबसे च्याङ्नान् हिन्ना । चुराङ्बा तिलदा तजि बिसम् तामाङ् ब्रिखेनगादेरि सेङ्राप् ब्रिगु सेङ्बा सेम् उति साह्रो आरेबा हिन्ना बिबाजा ङादा छोर्बा मुला । छ्याम्रि सेङ्राप् ब्रिबादा तोबा ज्ञान, सिपला अभावदान् किन्बा हाम्ला । थेराङ्लासि ब्रिबन हाबाजा ब्रिखेनगादेदा उत्प्रेरित लबाराम्बा तिलाइ गतिविधि आरेबानुन् स्यान कारण ता हाम्ला । दारे तामाङ् ग्योइकाइदा पूर्ण रुपरि ङाच्छा बोर्दान् हिन्साम् सेङ्राप् ब्रिबापटि ध्यान पिन्तोला । चुला लागिरि तामाङ् ग्योइकाइदा माया लाबा सङ्घ संस्थागादेसे विविध गोष्ठि, सेमिनार तेन् प्रतियोगितागादे तत्काल तिबा गे लतोला । मुख्खुनरि सेङ्राप् ब्रिबापटि ध्यान आर्कषण लाबा हाम्सम्जे नाङ्राला रे गादेरि तामाङ् ग्योइकाइला भविष्य सुनिश्चित ताबा सम्भावना मुला । थुजेछे ।
सन्दर्भग्रन्थ सूचि
१.योन्जन—तामाङ, अमृत र बुद्ध योन्जन लामा (२०६८) तामाङ सेङ्राप् न्युयोर्क: तामाङसोसाइटी अफ अमेरिका ।
२. योन्जन—तामाङ, अमृत(२०६८)तामाङ साहित्यको इतिहास, काठमाण्डौ: नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान ।
३. लम्साल, प्रा. डा. रामचन्द्र, रामप्रसाद भट्टराई र श्री प्रसाद कडेल (२०६९) नेपाली कथा र उपन्यास, काठमाण्डौ: शुभकामना प्रकाशन ।
(तामाङ आख्यानमाथि तयार पारिएको कार्यपत्र)
बिना थिङ तामाङ्’सुनगाभा’
बुढानिलकण्ठ काठमाण्डौ