सृष्टि र सङ्गीतको मूलरूप

ज्ञानवाचक, सत्तावाचक, लाभवाचक र विचारवाचक विदधातुबाट वेदशब्द बन्ने भएकाले वैदिकमन्त्रहरूलाई विविध ज्ञानको भण्डारको रूपमा लिने गरिएको छ । आदिकल्पमा सृष्टिसत्ता सञ्चालनका लागि स्वयं सृष्टिकर्ता ब्रहृमाजीको मुखबाट उत्पन्न भएकाले वेदका मन्त्रहरू विनिर्गत स्वरूपका हुन् भन्ने भनाइ महाभारतमा आएको छ । सुरुमा वेदको स्वरूप एउटै भए पनि पछि सजिलोका लागि सत्यवती पुत्र व्यासद्वारा ऋक्, यजु, साम र अथर्व गरी चार भागमा विभाजन गरेर संहिताबद्ध गरेका हुन् भन्ने जानकारी श्रीमद्भागवत आदि पौराणिक ग्रन्थहरूले दिएका छन् । आध्यात्मिक आधिदैविक र आधिभौतिक सबै किसिमको ज्ञानगङ्गाको रूपमा प्रवाहित हुँदै आएका वैदिक मन्त्र र वैदिक ग्रन्थहरू मानिसको धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष चारै किसिमको पुरुषार्थ सिद्धिको साधन मात्र नभई अखिल विश्व ब्रहृमाण्डकै धर्मका मूलरूप हुन् भन्ने निष्कर्ष अन्वेषकहरूको छ । त्यति मात्र होइन मानव सभ्यता, संस्कृति, साहित्य, कला, सङ्गीत आदि मानवसमाजका प्रायः सबै गतिविधिको मूल स्रोतसमेत वेद नै रहेको तथ्य अनुसन्धानबाट पुष्टि भइसकेको छ । व्यष्टि ब्रहृमाण्डदेखि समष्टि ब्रहृमाण्डसम्मको स्वरूप भन्नु नै पृथ्वी जल, तेज, वायु र आकाश आदि पञ्चतत्वका सामूहिक नै हुन् । अग्नि, वायु, सूर्य, वरूण, अश्विनीकुमार आदि चाहे जुनसुकै नाममा किन नहोस् प्रायः यिनै प्राकृतिक तत्वहरूको सेरोफेरोमा घुमेकोले यस मामिलामा वैदिक मन्त्रहरू कति गहिराइमा रहेछन् त्यो पनि पक्कै दोहोर्‍याइरहनुपर्ने विषयमा पर्दैन ।

वैदिक संहिताहरूका कुरो गर्दा सामवेद संहिताको स्थान तेस्रोमा पर्दछ । वैदिक संहिताहरूका नाममा लिंदा ऋक्, यजु र साम नै भनिन्छ र त्रयी भनेर पनि यही क्रमलाई नै जनाउने गर्दछ । तर यो क्रम महत्ताको हिसावले नभई संहिताबद्धताको हिसाबमा निर्धारित भएको बुझिन्छ । महत्ताका हिसाबले त चारै वेदको स्थान त्यति नै गहन छ । त्यसमा पनि विशेषगरी सृष्टि र सङ्गीत क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्ने भएकाले सामवेद संहिताको स्थान एक पाइलो अगाडि नै छ भन्नुपर्दछ । ‘वेदानां सामवेदोस्मि’ अर्थात् ‘वेदहरूमा सामवेद भनेको मै हुँ’ भन्ने गीता र भागवतको विभूति योगको प्रसङ्गमा आएको कृष्णको उद्घोषले पनि यही नै तथ्य उजागर गर्दछ । तर रूपपक्षको कुरो गर्ने हो भने अन्य वैदिक संहिताको तुलनामा सामवेद संहिताको स्वरूप सानै देखापर्दछ । यद्यपि केही प्राचीन ग्रन्थहरूमा सामवेदको सय शाखाको उल्लेख पनि नभेटिने होइन । तथापि हाल मूलभूत रूपमा जैमिनीय शाखा र कौथुम राणायनीय शाखा गरी दुई शाखाका ग्रन्थमात्रै देखापर्दछ भन्ने विद्वानहरूको कथन छ । सामवेदका प्रत्येक शाखामा आर्चिक र गान गरी दुई संहिता भए पनि हाल कौथुम गानसंहिता पूर्णरूपमा र जैमिनीय गान संहिता अपूर्णरूपमा मुदि्रत भएको कुरो शिवराज आचार्य कौण्डिन्न्यायनले वैदिक धर्म मूलरूपमा भन्ने ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरेका छन् । उनका अनुसार आदित्य ब्रहृमसम्प्रदायको मानिने राणायनीय चरणभित्रको कौथुम शाखाको आर्चिक संहितामा एक हजार ८७५ मन्त्र छन् । यसमा २७२ मन्त्र पुनरूक्त भएकाले त्यसलाई कटाउँदा एक हजार ६०३ मन्त्र मात्र बाँकी हुन आउँछन् । त्यसमा पनि एक हजार ५०४ मन्त्र ऋग्वेदका शैशिरीय शाकलसंहिता र शाङ्खायनीय संहितामा आउने भएकाले बाँकी ९९ मन्त्र मात्र स्वतन्त्र देखा पर्दछन् ।

हाल उपलब्ध तिलकप्रसाद लुइँटेलद्वारा अनुवादित र विद्यार्थी पुस्तक भण्डारद्वारा प्रकाशित सामवेद संहितामा पूर्वार्चिक र उत्तरार्चिक गरी दुई खण्ड छन् । यसमध्ये पूर्वार्चिकमा ६ अध्याय र उत्तरार्चिकमा २१ अध्याय छन् ।

यो संहिता र शिवराजले उल्लेख गरेका उक्त कौथुम राणायनीय शाखाका आर्चिक संहिता एउटै रहेको बलियो अनुमान गर्नसकिने भएकाले हाल प्रचलित सामवेद संहिता पनि यही नै रहेको अनुभूति गर्न सकिन्छ । यद्यपि केही मात्रामा जैमिनीय शाखाका अध्येताहरू पनि भारतको केही प्रान्तमा भेटिएको छ भन्ने उनको भनाइलाई पनि यहाँ बिर्सन हुँदैन । यस संहिताको पूर्वार्चिकको एकदेखि चौथो सम्मका अध्यायमा १२।१२ खण्ड, पाँचौमा ११ तथा छैटौं अध्यायमा पाँच खण्ड छन् । त्यस्तै उत्तरार्चिकको पहिलोदेखि चौथोसम्म आठौं, बाह्रौं र तेह्रौं अध्यायमा ६।६ खण्ड, पाँचौदेखि सातौंसम्म र बीशौं अध्यायमा सात।सात खण्ड, नबौंमा नौ., दसौंमा १२ खण्ड र एघारौं, अध्यायमा तीन खण्ड छन् । त्यस्तै चौधौं, पन्ध्रौं, सोह्रौं, सत्रौं र अठारौं अध्यायमा चार चार खण्ड, उन्नाइसौंमा पाँच र एक्काइसौं अध्यायमा एक खण्ड छन् । अग्नितत्वको उपासनाबाट सुरु भएको (अग्न आ याहि..पूर्वार्चिकको पहिलो अध्यायको पहिलो मन्त्र) सामवेद संहिता सर्वपक्षीय कल्याणको कामना गर्दै (स्वस्तिन इन्द्रो एक्काइसौं अध्याय अर्थात् अन्तिम अध्यायको अन्तिम मन्त्र) सकिएको छ । वास्तवमा सामवेदले मानव जातिलगायत समग्र प्राणीसमुदायको उत्पत्ति, विकास र समुन्नतिको सेरोफेरोमा रहेर सबैको समुन्नत भविष्यको प्रयास गरेको देखिन्छ । सृष्टिको मूल आधार भनेकै अग्नितत्व हो । जसलाई आग्नेय प्राण पनि भनिन्छ र सूर्यको संज्ञा दिन पनि सकिन्छ । सृष्टिपूर्व बरफको रुपमा जमेर बसेको पृथ्वीलाई यसै अग्नितत्वले बिस्तारै गलाएर पानीमा परिणत गरिदिएकोले नै सृष्टि प्रक्रियालाई अगाडि बढ्न सम्भव भएको हो ।

प्रारम्भमा जलसृष्टि भई जलचर, उभयचर, थलचर प्राणी हुँदै मानव सृष्टिसम्भव भएको प्रसङ्ग पूर्वीय दर्शनका कतिपय ग्रन्थमा आएको छ भने नार अर्थात् जलबाट नारायण अर्थात् प्राणीसमुदायको आदिम पुस्ता उत्पत्ति भएको प्रसङ्ग भागवतमा आएको छ । सामवेद संहिताको सुरुकै मन्त्रले सृष्टिको मूल आधार मानिएको पानीको पनि उत्पत्तिकर्ता अग्नि तत्वको उपासना गरेको पाइएबाट यस मामिलामा सामवेदको महत्ता आफैं अनुभूत गर्न सकिन्छ । अर्को कुरा सृष्टिलाई पूर्णता दिन आवश्यक पर्ने समुचित व्यवहार र वातावरणको समेत उल्लेख भेटिएबाट यसलाई सृष्टि र सभ्यता विज्ञानको समेत पूर्ण अङ्ग मान्न सकिन्छ ।

यसबाहेक सामवेद सङ्गीत विज्ञानको मूलस्रोत हो भन्ने भनाइ पनि आफैमा कम वैज्ञानिक छैन । वैदिक वैज्ञानिकहरुका अनुसार सङ्गीत विज्ञानमा सारेगम आदि जुन सातस्वर छन् ती सबैको मूल आधार सामवेद नै हो ।

चाहे रुख वा बोटबिरुवाका कम्पनमा होस् चाहे खोलाको सुसेली, त्यस्तै चाहे चराहरुको कलरवमा होस् चाहे मानव वा कीटपटङ्गलगायतका प्राणीसमुदायका वाक्यविशेष नै किन नहुन् सबै सङ्गीतकै धुनले ओतप्रोत भएका हुन्छन् । सामवेदका मन्त्रहरुले ती सबैको गहिराइमा पुगेर तालबद्ध गराउने प्रयास गरेका छन् । त्यसैले सामवेद सङ्गीतको मूल आधार त हुँदै हो साथै सङ्गीतको पारखी र यसैको माध्यमबाट दुनियाको समग्र आवश्यकता पूरा गरी परमानन्द प्रदान गर्ने साधन पनि हो भन्नुपर्दछ ।